دانلود کتاب و برنامه و ........


+ دیوان ایرج میرزا


عرفانایران

(مجموعه مقالات)

(3)

گردآوری و تدوین

دکترسیدمصطفیآزمایش

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

آزمایش, مصطفی, 1331 , گردآورنده

/ تهران: حقیقت, 1379 CC / عرفان ایران(مجموعه مقالات( 3)). گردآوری و تدوین مصطفی آزمایش

174 ص/ : نمونه, نمودار/

ISBN 964-7040-02-4

فهرستنویسیبراساساطلاعات فیپا/

کتابنامه به صورت زیرنویس/

مقالهها و خطابهها/ الف/عنوان/ CC آداب طریقت C مقالهها و خطابهها/ 2 CC ایران CC عرفان C 1

297.83

BP

4 ع 46 آ. 286

78 م C کتابخانه ملیایران 16874 1379

 

 

( عرفان ایران : مجموعه مقالات ( 3

گردآوری و تدوین: دکتر سید مصطفی آزمایش

113.ë C 33ë ناشر: انتشارات حقیقت; تهران, صندوق پستی 7

ë.331ë تلفن مرکز پخش: 1

چاپا  ول: بهار 1379

تعداد: 2000 نسخه

چاپو صحافی: شرکتچاپ خواجه

قیمت: 900 تومان

9.ê - 70ê0 - 02 - ê : شابک

ISBN: 964 - 7040 - 02 - 4

9789.ê70ê ای/ ای/ ان: 0020

EAN: 9789647040020

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

یز 1378 . فصلنامه عرفانایران.دورهجدید. شماره سوم .پا

ISBN 2-913833-00-

شماره ثبت:

5

 

محل انتشار: پاریس

انتشارات: نور

ول: دکتر سید مصطفی آزمایش . مدیر مس

زیرنظر هیأت تحریریه

عرفتی C نیاد م C ه ب C ته ب C ران> وابس C رفان ای C جمن <ع C تشارات ان C

ران از ان C صلنامهعرفان ای

C ف

طابق C یس, و م C انون تأس C اس ق C راس C <جوهره> میباشد/ این بنیاد غیرانتفاعی و فرهنگی ب

 

مقررات حقوقی درکشور فرانسه به ثبت رسیده است/

 

فصلنامه

 

 

عرفانایران

امیدوار استتا با برخورداری از معاضدت صاحبنظران در عرفان,

ای C نده از ارزشه C عرفتی آ ک C د م C فلسفه, جامعهشناسی, انسانشناسی, ادبیات, هنر,/// بتوان

 

معنوی را در میان فارسیزبانان پرا کنده در چهارگوشه جهان بسط و توسعه دهد/

 

فصلنامه

 

 

عرفانایران

در ویراستاری مقالات دریافتی مجاز است/

مقالات ارسالی به فصلنامه به صاحبان آنها مسترد نمیشود/

 

 

Ed. NOUR

 

: نشانی انتشارات

 

B. P. 290 75265 Paris

Cedex 06 - France

Fax: 33 01 42 84 33 91

E.mail : soufi 95 @ club-internetfr

مشخ صاتکامل بانکو شماره حساببانکی به قرار زیر است:

Quintessence Soufi

BICS Banque Populaire/

Agence BICS Paris Sèvres - Duroc

SWIFT Code: CCBP FR PP MTG

Code Banque Code Guichet No compte Clé/rib

10207 00085 04085005386 88

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

فهرستمندرجات

مقالات

 

/ / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / /

ë سرمقاله گردآورنده

 

ایرانسیاسی دکتر حاج نورعلیتابنده 8 C ایرانفرهنگی

 

1ë بادردکشانهرکهدرافتاد,///( 3) دکتر محمد ابراهیم باستانی پاریزی

 

پلورالیسم دینیو سنت دکتر مح  مد لگن هاوسن 33

 

انشعابوتش  عبدرسلاسلتص  وف دکتر سید مصطفیآزمایش 71

 

روشتحقیقدر حوزههای/// دکتر ح/الف/تنهایی 89

 

جستجودراحوالنورعلیشاهاصفهانی محمودرضا اسفندیار 113

 

 

تصحیحمتون

 

/ / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / /

1ê شهیدیه ( 2): کیوان قزوینی دکتر شهرام پازوکی 2

 

 

@گزیدههایعرفانی

 

/ / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / /

1. بار امانت دکتر مح  مد رضا نعمتی 7

 

شریعت, طریقت, حقیقت دکتر نعمتالله تابنده 170

 

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

عرفان ایران ê

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

سرمقاله

قصود از گوشهای برون آیای کوکبهدایت C دراین شبسیاهم گم گشتراه م

انواده C ضای خ C واژه <دین> از زمرة کهنترین لغات مورداستفاده غالب اع

1/ نگاه کنید به:

Benvenits,

Les Vocabulaires indo-europeanes,

TOM 1,11.

 

معظم بشری است/ بهاعتقاد برخی از زبانشناسان

1

اینلغتریشه در <زبان مادر>

یعنیزبان کهن اولیه " کانون نخستینبشری" میتواند داشته باشد/ همان زبانیکه

 

رار و C ورد تک C راردادی م C ای ق C هعنوان واژهه C ب

 

 

(Labial)

" یC ای "لب C در آن آواه

استعمال قرار گرفت, و سپسهمراه با گروههای کوچککوچنده در اقصای گیتی

 

پرا کنده شد و در هر قبیله و شعبه و طایفهای متح  ملتغییراتیگشت/

 

واژه دیندر زبان قدیمی "ودایی" و نیز "اوستایی" ("ودیک" و "اوستیک")

 

 

DHAYANA

و در زبان دیرپای "سانسکریت" بهصورت DAYANA

بصورت

رهنگ C بهمعنی طریقتو روشو دیسیلپین بکار رفته است/ این واژه با تأثیر ف

 

باطنی هند (بهویژه طریقه بودایی) بر عرصه شرق دور (بهویژه پساز سفر بودا

 

(

 

 

TCHEN

داراما از هند غربی به چین شمالی) وارد فرهنگو زبان چین(با تل  فظ

نوب C یای ج C گردیده و در تمامی آس

 

 

ZEN

و سپساوکیناوا و معابد ژاپن با تل  فظ

پساز

 

 

(ZEN)

شرقی (چینو هندوچینو ژاپن) رواج یافتو با همینتل  فظاخیر

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

عرفان ایران .

پایان جنگدوم جهانیبهعلتتأثیر فرهنگژاپنبر مغربزمیندر خلال نیمه

هC دوم قرن بیستم در سراسر اروپا و آمریکا و کانادا نیز بهمعنی طریقه دستیابی ب

مکاشفه درونی انتشار یافت/

رهنگ C رصه ف C <دین> در پهلوی باستان و پهلوی میانه در ممالکی که در ع

بارت C ثل ع C ایرانی قرار داشتند نیز رایج بود و بهمعنی آیین بکار گرفته میشد; م

"دیندبیره" که بهمعنایآیینو اصول نگارشاست/ پساز آندر اثنایتداخلو

تأثیر فرهنگایرانیبر تمدنهای "فرویوتامی" و عرب, دخیل در زبان  ن  بطیشده

و بهزبانهایعبریو عربیهر دو راه یافت/ و بعدها همراه و همانند بسیار دیگری

رتات(= C ورتات و ام C جوس),  ه C غ(= م C 1/ این لغات فراونند, بهعنوان مثال " گزیت" (= جزیه), م

قان" C یوطی در "الات C ن س C لالالدی C و//// ج C یباشد C رداد م C که همان خرداد و م C ( هاروت و ماروت

بسیاری از این واژههای فارسی دخیل در لسان تنزیل را جمع کرده است/

از لغاتدخیل در زبان عرب داخل در واژگان قرآن شد

1

و بهمعنی راه و روشو

رار C نزیل ق C ان ت C تفاده لس C ورداس C آیین و مسلکو بهطور ک  لی دستگاه اعتقادی م

 

گرفت/

 

باتوجه به ریشه کهن<دین> و کاربرد دقیقومتناوبآندر کلام خداییکتا

 

(

 

 

 ا  ن ال  دی  ن  عندا  لله الاسلام

= تنها راه مقبول نزد خداوند اسلام است) خبر از سیر دایمی

هانی و C ی ن C وعود دارد/ راه C همه ذرات وجود در راهی ممدود بهسوی مقصدی م

 

یر و C ن س C ه ای C یداستک C وجودات/ پ C ر م C واه C نهانی در ذاتذراتو ج C حرکتی پ

 

درت C ل ق C ی در ذی C صیرورت بلاوقفه و بدون انقطاع در نیل بهطور و مرحله آدم

 

 

ه ال  ن  جدین>

ناظر بر آن است/ O انتخابو اختیار قرار میگیرد که شریفة

<  و  ه  دینا

 

مکان" استکه از آن نقطه, C هر فرد آدمی بهمثابه نقطهای متمکندر "زمان

نده C را ک C بینهایتطریق بهصورت شعاعهای غیرقابل احصا در ششجهتاو پ

نتهی C ویی م C هسمتو س C ه او را ب C ریقی استک C ی و ط C عاعی راه C ر ش C میباشد/ ه

قC مینماید, ا  ما آدمی در محدوده زمان متح  یز استو فرصتطی کلیه این طرای

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

سرمقاله 7

وب C هارچ C دارد/ پسدر چ C ها را ن C ایکآن C ام یک C بیشمار و سنج  شانجام و فرج

حرکتهر متح  ر کی, اساسیتریناصل, جهتیابیصحیحو جهتگیریدقیقاو

وجهی للذی فطر السمواتو الارض

/ O ت.  ه است:

 ا  نی  وج

 

تقیم C ط مس C چرا که کوتاهترین راه میان نقطه مبدأ و نقطه مقصد فقط یکخ

هور C رورتظ C ی ض C استو بس/ و اینجاستکه امر انتخابو قدرت اختیار آدم

مییابد/

اینراه را نهایتصورتکجا توان بست کشصدهزارمنزلبیشاستدر بدایت

در کلام الهی از این یگانه راه راستو مستقیم و بدون اعوجاج و انحرافو

کژیو بدون میل به چپیا به راستکه در جوهر هر فردی از افراد آدمی میان

که C "عبودیت" بهعنوان نقطه مبدأ و "ربوب  یت" بهعنوان نقطه منتهای کشیده شده

تقیم C راط مس C

لام) و ص C به <دین> (  ا  ن الدی  ن عند الله الاس C

" ربوب  یه O کنهها ال O .¸ جوهر ¹O عبودی O "ال

 

نها C

ه  دنا ال  صرا  ط المستقیم,  صرا  ط الذی  ن//// چرا که <دین> ت . تأویل و تعبیر شده است:

 ا

 

مفید مفهوم "راه" نیستبلکه در عینحال حامل <معنی>, <روشراهروی> یعنی

که در شخصو شخصیت"راهنما" ظهور C مجموعه قواعدو قوانینناظر بر اینامر

یزان C راط) و م C ه "راه" (ص C ویشب C نیز میباشد, چنانچه معصوم(ع) از خ C مییابد

تعبیر فرموده است/

ریعت C ه ش C ه ب C وضوعهای استک C تورات م C تباری دس C الحاصل <دین> به اع

بنای آن C ر م C اصطلاح شده

(  ش  ر  ع  م  ن ال  دین///)

و بهاعتباری تصحیح اعمال و افکار ب

 

G

دستوراتاستکه به طیطریقو سفر بهسوی خداوند تعبیر شده است:

 ا  نی مهاجر

ی ر  بی  س  یهدین

 

 

/

× ال

 

کسانی که میپندارند سخن از سیر و سلوکو طریقتدر شرع مط  هر جایی

ود C راتبوج C ه در م C رچ C ندارد, غافلند که نان عین آرد و آرد عین گندم است ا گ

متفاوتو مستقل از یکدیگر مینمایند/

وال  سلام

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

هطبع C یز ب C 137 ) ن ë رداد C خ) .ê ماره C

زارش, ش C جله گ

C 137 نوشته شده و در م ë 1/ این مقاله در سال

به درج آن اقدام کرد/ G رسیده ولی بهدلیل اهمیت موضوع,

 

 

عرفان ایران

مج  دد

 

ایران سیاسی

1

C ایران فرهنگی

 

دکتر حاج نورعلی تابنده

شخصیتو هویتهر ملتوابسته به فرهنگ,تمدن, عاداتو رسوم اوست

یکند/ C غییر م C ختلفی ت C ناسبتهای م C ه م C نه به مرزهای سیاسی که هرچند وقتب

لخ, C ولوی را در ب C نجه, م C ظامی را در گ C ه ن C مان استک C فرهنگو تمدن ایرانی ه

عدی و C ناصرخسرو را در افغانستان فعلی, رودکی و سوزنی و/// را در سمرقند, س

حافظرا در شیرازو اقبال لاهوریرا در لاهور به جهان عرضه میدارد/ امروز ا گر

رگز آن C ود آورده است, ه C ه وج C یاسی را ب C رزهای س C خطوط طبیعی یا تصنعی م

اC مهوریهای ره C اصالت فرهنگی از بین نمیرود: جشن نوروز را همة مردم ج

شده از شوروی نیز برگزار میکنند/ جشن هزاره بوعلی سینا <حکیم تاجیک> را

تاجیکستان برگزار مینماید/

لام آوردن C عد از اس C عرفو عاداتهر ملتنسل به نسل منتقل میگردد/ ب

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

ایران سیاسی 9 C ایران فرهنگی

یان C ایرانیان, عاداتو رسومی که با مبانی اسلام مباینت نداشتباقی ماند و ایران

آن عاداتو رسوم میراثپدران خود را حفظ کردند/ عید نوروز نهتنها باقی ماند

مC راس C ه دستآورد/ م C یز ب C بلکه تأیید حضرت امام جعفر صادق علیهال  سلام را ن

آنچه از رسوم قدیم ایران باقیمانده است, . چهارشنبه سورینیز باقیماند و اصو

با اسلام منافاتی ندارد و در طیقرون تأیید شده استو ا گر منافاتداشت H مسلم

بعد از هزار و چند صدسال متروکمیشد/ کمااینکه روشن کردن آتشدر H مسلم

چهارشنبه سوری که هنوز هم با تمام قدرتباقی مانده است, گرچه یادگار دوران

مذهبزردشتی استولیدر اسلام هم میتوان دو تأییدیه برایآن قایل شد:

قوا/// C ذی  ن اَّت C نج  ی اَّل  C نO مَّC ثO /// ها× دO م  ا  لا  وا  ر . کO ن.

اول: آیات 71 و 72 سوره مریم:

 و  ان  م

 

هیچکساز شما نیستمگر اینکه وارد آن (آتش) میشود//// سپسما آنهاییرا

که تقوا داشتهاند نجاتمیدهیم//// دوم: در اخبار و احادیثاز پلصراطو عبور

منینبشارتداده شده استکه به سلامت . از رویآتشسخنبه میانآمده و به م

چه CC و سهولتاز آن عبور میکنند/ رسم روشن کردن آتشو پرشاز رویآن

ول C ته و در اص C ی داش C نبع اله C ر دو م C ه ه C در دین زردشتی و چه در دین اسلام ک

من باشد/ به هرجهت . میتواند سمبلی از این آرزوی نهایی هر فرد م CC مشترکند

اینرسم ملیو سایر رسومیرا که از نیا کانما ماندهو از صافی اسلام در طیقرون

هC وم ب C رد شده و به جا مانده استباید حفظ کرد/ سعی در متروک کردن این رس

جایی نمیرسد و هر که با عرفمتداول جامعه به صورتضربتیدرافتد, ا گر هم

طرود C به صورتظاهر در کوتاهمدت موفق شود, ولی بالنتیجه و در درازمدت م

ملتواقع میشودو بهمحضبرطرفشدن فشارهایقبلی, این رسومبا قوتتمام

هC ابق استک C وروی س C ده از ش C برمیگردد/ شاهد مثال کشورهای مسلمان جدا ش

اسلام با قدرتتمام در آنها ظهور کرده است/

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

10 عرفان ایران

یکی از عاداتو رسوم ملی و رکن فرهنگی هر ملتتقویم است/ روزهای

وم C اداتو رس C یگردد از ع C شادی و یا سوگواری که برحسب این تقویم تعیین م

نین C ردیده است/ چ C ریشهداری استکه طی قرنها از نسلی به نسل بعد منتقل گ

از چنان عظمتیبرخوردار استکه CC یادگارجمشید باستانی CC استکه عید نوروز

احساساتو عواطفتمام ایرانیان فرهنگی (سا کنایران, افغانستان, آذربایجان,

عراق, تاجیکستان///) اع  م از مسلمان, زردشتی, مسیحی, کلیمی و غیر آنان را به

مل C تص  رفخود درآورده است/ نوروز همان ا  ول فروردین یا به عبارتی اول ح

است/ تحویل شمسبه برج حمل ا گر قبل از ظهر باشد, آن روز و ا گر بعدازظهر

باشد فردای آن روز را ا  ول فروردین به حساب میآورند/ امسال ساعت تحویل

ود/ در C روردین ب C هارشنبه ا  ول ف C ود و لذا چ C هارشنبه ب C هر چ C بل از ظ C در تهران ق

فرهنگمشترکیبا ما دارند (و حتیدر G یا ا کثر A کشورهای شرقیتر ایران که ک

شهرهای انتهای شرق ایران مانند خواف, تربتجام, سرخس, زابل و///) ساعت

تحویلبعدازظهر محلیبوده استو لذا عید آنها پنجشنبه بوده استولی باتوجه

به این که اوقاتقراردادی است, نصفالنهار تهران را که مرکز استملا کقرار

دادهاند/

ملا کسال شمسییکدور گردشزمینبه دور خورشید و یا به اعتقاد قدما

گردشخورشید به دور زمین است, ا  ما در تقویم ایران قبل از اسلام و تا مدتها

به عقیده C بعد از اسلام محاسبه سالصحیح نبودو لذا تقویمو سال شمسیبا گردش

خورشید انطباق نداشتو لذا عید نوروز و ا  ول فروردینتغییر زمان میداد/ C قدما

جری C ه ë ا 17 C ی ë1ë ت  وفی C ی (م C خیام, فیلسوف, ریاضیدان و من  جم نامدار ایران

منطبقبا 1137 یا 1139 میلادی) با محاسبه دقیق تقویم متداول را اصلاح نمود و

ران C به نام سلطان جلالالدین آنرا <تقویم جلالی> نامید که از آن پسدر تمام ای

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

ایران سیاسی 11 C ایران فرهنگی

فقاز, C نطقه ق C غانستان, م C انند اف C ورهایی م C فرهنگی این تقویم معمول گردید/ کش

ترکیه, عراق, تاجیکستان و ا کثر کشورهای آزاد شده از شوروی سابق نوروز را

برحسباین تقویم عید گرفته و اهمیتخاصی بدان میدهند/

در افغانستانماههایسالنیزمنطبقبا ماههایشمسیاست,منتها به جاینام

مه C ا ه C یز ب C وروی ن C وزا/// / ش C ور, ج C ماه نام برج مربوطه را قرار دادهاند: حمل, ث

یکهبه کار بردتا در جمهوریهایمسلمانتابعة خود مبانیملیتشانرا . کوششها

محو کند وملیتجدیدیرا که به نام<ملتشوروی> میخواستایجاد کند بدانها

اعطا کند و در این مسیر ح  تی تقویم همة آنها را عوضکرد, مو  فق نشد و ملیت

مچون C لتها ه C اختراعی وی وجود خارجی پیدا نکرد/ اعتقاداتو عرف این م

آتشزیر خا کستر باقیماندو فروپاشیشورویمانند وزشبادیاینخا کستر را

ود C منطقی میرفتکه این کشورها با برادر فرهنگی خ A کنار زد/ امیدواری کام

ادر C رهنگم C وفایی ف C م در شک C ا ه C مگی ب C ده و ه C یعنی ایران فعلی هماهنگش

همدستباشند; ولی متأ  سفانه چنیننشد بلکه همان مختصر اقبالیکه دربدو امر از

ناحیةآنها به عملآمد از بینرفتو ازما دورتر شدندو اینامر احساساتملیو

رهنگی C دت ف C یر وح C مذهبی هر ایرانی را متأ  ثر میسازد/ دو نکتة مهم که در مس

کمکمیکند تقویم واحد و خط واحد است/ وظیفهای که برای ما ایرانیان مق  رر

میباشد, این استکه این برادران خود را از دنبالة اسارت فکری شوروی نجات

داده به دامنمادر فرهنگیشان برگردانیم/ امروز چون سیاستو مرزهای سیاسی

ی را × بر C ن ک C بر همه امور حکومتمیکند, ا گر خیام, بوعلی, ابوریحان, نجمالدی

عبیر C یاسی> ت C ایرانی بخوانیم در اذهان شنونده این لغتایرانی به <ایران س G مصر

میشود و تعصبمتقابلیرا بر میانگیزد/ باید تفهیم کرد که اینبزرگان به همه ما

و به <ایران فرهنگی> تعلق دارد نه به ایران با مرزهای سیاسی/

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

12 عرفان ایران

رگوار C اپ گ C در مورد تقویم هم جریان این استکه چند قرن بعد از خیام پ

9 هجری) برای اصلاح تقویم هیأتیرا مأمور .3 C 1 میلادی ë8ë سیزدهم (مت  وفی

تتقویم میلادی را مانند اصلاحیه خیام اصلاح نمود/ آنان یا از . ساختو اینهی

بردند و C امی از او ن C ع  صبن C کار چند قرن قبل خیام اطلاع نداشتند و یا از روی ت

نامیدند که هما کنون نیز

(Gregorian Calendar)

اصلاحیه خود را تقویم گرگوار

مدن و C ه ت C ع ب C ود ولی درواق C یشابور ب C ل ن C ه اه C از آن استفاده میشود/ خیام گرچ

 

فرهنگجامعه اسلامیآنروز و <ایران فرهنگی> تعلق داشتو از اینرو بود که

 

نC ه ای C اید ب C ردید/ ب C اصلاحیه او در تمام قلمرو ایران فرهنگی آن روز متداول گ

 

قویم C تن ت C ذاش C نار گ C برادران و اعضای جامعه ایران فرهنگی توصیه نمود که با ک

 

میلادیمبدأ تاریخ را از هجرت رسولا کرم(ص) برقرار سازند و تقویم اصلاحی

 

ور, C مل, ث C ا ح C رداد//// ی C بهشت, خ C خیام را با ماههای آن تقویم (فروردین, اردی

 

رز C لیتهای درون م  C عصباتم C وهم ت  C ه ت C ن ک C جوزا///) به کار برند و سپسبرای ای

 

سیاسی نرود و تص  ور نشود تهران درصدد سیطره خود است, و اینبرادران خیال

 

ید C صد ص C نکنند که از سیطره شوروی رهایی یافتهاند و سیطره ایران (سیاسی) ق

 

یریم C ذ نگ C هران را مأخ C هار ت C آنها را دارد, برای تشخیصا  ول فروردین نصفالن

 

مجوار C ورهای ه C ران و کش C مه ای C جلیل از او در ه C رای ت C یام و ب C بلکه به افتخار خ

 

نصفالنهار نیشابور را ملا کبگیریم/

 

اد دارم در دوران C ه ی C ان است/ ب C نکتة مهم دیگر خطو به دنبال آن وضع زب

 

دانشجوییدر پاریسبا دانشجویی اهل ترکیه بحثی داشتم, وی مولویرا شاعر و

 

عارفترک میخواند/ در پاسخگفتم: کسانیمانند مولویبهجهانوبشریتتعلق

 

ال من که پاسخ بدهی آن وقتاز . دارند, ولی از این مطلبکه بگذریم به چند س

 

شما خواهم پرسید که مولویمتعلق به چه ملتی است/

 

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

ایران سیاسی 13 C ایران فرهنگی

پرسیدم: مقبره مولانا در قونیه است/ در کتیبههای مزار وی سطوری نوشته

شده استآیا میتوانی آن کتیبه را بخوانی? پاسخ داد: آتاتورکخط ما را تغییر

داد و چون آن نوشتهها با رسمالخط سابق است, نمیتوانم آن را بخوانم/ گفتم ا  ما

من میتوانم بخوانم/ ادامه دادم و گفتم: در موزهها پیشنویسبعضیآثار مولانا به

خط خود او موجود استآیا میتوانیآنها را بخوانی? پاسخ داد: به همان دلیل

وC اسخ ت C سابقالذکر نمیتوانم بخوانم/ گفتم: ا  ما من میتوانم بخوانم و از این دو پ

منصرفشده گناه آن را به گردن آتاتورکمیگذارم که با تغییر الزامیخط, شما را

ولانا را C از گذشتههایتان جدا کرد ولی من به شکرانه این نعمتکه میتوانم خط م

بخوانم از لطفخداوند متشکرم که نوشتههای مولانا و اشعارشا گر برایم خوانده

عنای C شود, معنای آن را میفهمم و خود هم میتوانم آنها را بنویسم/ ا  ما آیا تو م

آنها را میفهمی? پاسخ داد: نه/ بالاخره گفتم: اینکتو خود بگو, مولوی ایرانی

بود یا ترک? در اینجا آن دانشجویترکسا کتشد/

نظیر تمام یا قسمتی از این مکالمه را میتوانبا برادران فرهنگیآزاد شده از

شوروی سابق داشت/ جشن هزاره بوعلی به عنوان حکیم تاجیکگرفته میشود

نجه C نجوی در گ C ظامی گ C ولی تاجیکها آثار او را نمیتوانند بخوانند/ آیا آثار ن

تاست? وحال آن . خوانده میشود?آیا آثار رودکیدر سمرقندو بخارا قابلقرا

که آنانبه افتخار اینهمشهریانقدیم خودباید کاریکنند که بتوانندآثارآنها را

یC ران C باید در ای C ایشان ن C لتها و دولته C ن م C صوصای C بخوانند و بفهمند/ در خ

ا را C تقابل آنه C ع  صبم C را ت C یم, زی C رج ده C ه خ C عصبب C امداران ت C ن ن C خواندن ای

اید C لکه ب C ید, ب C دترس C ه وح C میتوان ب C برمیانگیزد و در تع  صبمتقابل هرگز ن

تشویق کرد که بتوانند آثار اینبزرگان را بخوانند/

هC متأ  سفانه در برخوردهای سیاسی با این دولتها و ملتها به جنبة مل  یتک

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

1 عرفان ایران ê

وجه مشترکاستکمتر توجه شده است/ اسلام نمیتواند تکیه گاه چنین برنامه و

چون دولتایران مبنایمشروعیتخود را از اسلام دانسته C . تبلیغیباشد زیرا ا  و

و خود را تنها دولتحامی و مب  لغ اسلام میداند, این روشتو  هم سلطه سیاسی را

نC ابق را در ای C وروی س C ای ش C د ج C یخواه C ران م C ایجاد کرده و تص  ور میشود ای

عارض C م ت C ا ه C ه ب C ختلفی استک C رق م C لام دارای ف C اس C H انی C یرد/ ث C ورها بگ C کش

ولوژیکدارند و ح  تی بعضی از آنان, شیعیان ایرانی را کافر میدانند و نقش . اید

یعه C ل ش C رق داخ  C ین ف C لمداران آن ب C ثر نیستزیرا ع  . تقریبهم هنوز چندان م

تفریقبه وجود آورده و نمیتوانند تقریبایجاد کنند چه برسد به فرق غیرشیعه/

دشمنان اسلام که از C H و تقریببا تحبیببه وجود میآید نه با تهدید و فشار/ ثالث

ا  تحاد ملل مسلمان واهمه دارند اختلافاترا دامن میزنند; علیهذا برای اجتناب

ابل C از برخورد با این دو مانع باید مبنای روابط ما بر ملیتو غرور ملی باشد که ق

مخالفتو فرقهبندینیست/ آنگاه که اینغیرتملیدر اینملتها موجبتغییر

غدادی, C ن ب C خط شد و توانستند آثار نامورانی همچون نجمالدین کبری, مجدالدی

نظامی گنجوی/// را بخوانند و همچنین آثار هریکاز بزرگان ادبرا که بخوانند,

چون همه مشحون از معارف اسلامی است, گرایش اسلامی پیدا میکنند و بدین

طریق استکه میتوان آنها را به طور غیرمستقیم به قلمرو اسلام کشانده, اسلام

ممکن استاثر معکوسداشته و حتی H را احیا کرد نه از طریقاعزام فقیه که احیان

ای C ه ج C ازد/ ب C تزلزل س C همان رکن مشترکمان را که ملیتایران فرهنگی است, م

عارف, حکیم, ادیبو اسلامشناسرا به عنوان رابط H. اعزام واعظو فقیه باید ابتدا

و سفیر انتخابکرد/

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

دردکشان هر که درافتاد ور افتاد O با

دنبالهشهادتمشتاقوعواقبآن) C3)

دکتر محمدابراهیم باستانی پاریزی

فروشان> خشکنشده بود و چند O ر. به هرحال, هنوز خو  ن مشتاق بر <تل  خ

روزیاز دفنجسد او توسطمحمدعلیخان راینی( که دربازگشتاز شکارجسد

مC ا ک C 1/ روایتاستکه میرزامحمدعلی خان راینی آن روز به شکار رفته بود و ابوالحسن خانح

نیز در شهر نبوده است, مردم اجساد مقتولین را در کنار خندق افکنده بودند و کسی جرأتبهخا ک

یشد, از دور C زدیک م C هر ن C ه ش C ه ب C روبک C سپردن آنها را نداشت/ میرزا محمدعلی خان دمادم غ

متو  جه شد که در کنار خندق, یکی دو تن بر فراز اجسادی, پنهان و آرام زاری میکنند/

یماریهست C یآید گویا که درین خرابه ب C الهای م C وش ن C ه گ C ینه ب CC از س

نزدیکرفتو جویا شد و چون دانستکه جسد مشتاق در خندق افتاده است, دستور دفن جسد را

تاق C ای مش C ین پ . برای پدرشآماده ساخته بود داد و جسد محمدجعفر را در پا A در مقبرهای که قب

دفن کردند/ قبر دیگر از آن رونقعلیشاه استکه آن هم در پای قبر مشتاق قرار دارد/ رونقعلیشاه

جبول است, C <///به صحب  ت بسیاری از مشایخ رسیده, چون ابراهیمخان به عداوت فقر و اهل الله م

اه C د, آن گ C وب زدن C وق چ C هار س C مود در چ C لاجرم آن بزرگوار را اذیت فراوان کرد, نخستحکم ن

بود, C اخذة عنیفو مصادره زیاده از تکلیف فرمود, چون از زخارف دنیوی آن بزرگ را چیزی ن . م

ادند/ در C لاجرم مردمان لمرضات الله هر کدام چیزی دادند و زبان طعن و تشنیع بر آن ستمگر گش

Ñ

هC ذشتک C پرد

1

) نگ C ا ک س C ه خ C ود ب C در خ C قبرة پ C رد در م C بO را کنار خندق دید و

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

1 عرفان ایران .

Ø

181 م/ از این سرای سپنج درگذشتو در قرب مزار مشتاقعلیشاه آسوده گشت/// ë . سنه 1230 ه

وال C ه در اح C الهایک C

ال و رس C ن جمله چهار جلد جنات الوص

. قربچهل هزار بیت تألیف فرموده,  م

/( ص 220 ,

 

 

¹ مشتاقعلیشاه نظم فرمود>/(

ریاضالسیاح

 

لطفعلیخان زند از گرد راه رسید و پشتسرشلشکریان مصطفی خان دولو عازم

کرمان شدند (شوال 1207 ه . مه 1793 م)/ بلافاصله نیروی باباخان (فتحعلیشاه

آینده) دهاتو شهرهایکرمان را زیرورو کرد و اندکیبعد, در شانزدهم ذیقعدة

197 م/ ê ن. 1 ژو ë /1

1

 

1208 شصتهزار لشکریان آقامحمدخانمرکبازترا کمة استرآبادو سوادکوه

حاصره C و پیادگان مازندران و رشتو غیره به کبوترخان رسید و سپسشهر را م

 

کرد/

 

فعلیخان را C تند لط C ه داش C ایری ک C ا ذخ C در اوایل محاصره, ایستادگی مردم ب

 

عضی C ر ب C راب C ودند در ب C مراهشب C ه ه C دلگرم داشتو گاهگاهی با سواران لری ک

 

دروازهها زدوخوردی میکرد/

 

دای C ا از ص C ودند, شبه C مراه ب C مردم شهر هم که هنوز نوایی داشتند با او ه

 

ا از C اتزنه C طبلها در برجها, خواببه چشم مردم نمیآمد/ بچهها و گاهی اوق

 

فراز برج و بارو, با آهنگ, اینتصنیفرا میخواندند:

 

 

مخا  ن اخته, .  قم . <آ

تا کیزنیشلخته,

فایمیگیره با تخته,

قدتمیآدرو تخته,

اینهفته نه, اون هفته!//>

که C شاید کینهای که آقامحمدخان از شنیدن این ابیات, آن هم از زبان زنان

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

دردکشان هر که درافتاد ور افتاد 17 O با

دربابکرمانیان به دل میگرفت,برای C حا کیاز یکنقصبزر  گعضویاو بود

نابودیکرمان از همة عواملمهمتر و بزرگتر بوده است/

این محاصره چند ماه طول کشید و چون گرسنگی فشار آورد و کار بر خلق

تنگشد, به دستور لطفعلی خان, ده هزار تن از مردم  عجزه (پیرمردانو اطفال و

الصفای ناصری

/ از جملة این اخراج شدگان, یکی همان میرزا محمدتقی مظفر علیشاه بود که ¹ 1/

روض

 

C که از معتقدان سلسلة نعمتاللهیه بود C پساز آنکه از شهر بیرون آمد به چادر علیخان قراچورلو

مله C عتبر و از ج C اهی م C ه در اردوی ش C ر) ک C رمانی (وزی C لی ک C ا ع C منزل نمود, و پساز چند روز آق

یاع و C که در آنجا قلاع و ض C جاننثاران بود بهسببارادت, بلکه سعاد  تخود, او را به بلوک اقطاع

روانه نمود و سفارش مخارج و منزل مظفرعلیشاه را برگماشتگان خود نگارش کرد/ C عقار داشت

3) باید اضافه کنیمکه بعد از فتح کرمان/ <ملا عبدالله کرمانیکه یکی از معاندین . (

تاریخ وزیری

,ص 1

هC افتک C بود در خدمت قهرمان ایران آقا محمدخان

 

 

[از مظفر علیشاه]

سعایت نمود/// شهریار دری

عر  ضملا عبدالله خالی از شایبه غرضنیست/// لاجرم به عرضملاعبدالله التفات نفرمود و مولانا

 

ملک تهران طلبید/

 

 

[بعد از مرگ آقا محمدخان]

آقا محمدعلی کرمانشاهی, مولانا O را از کرمان به دارال

/( 121 ه . 800 م/ در بلدة مذکوره انتقال نمود///(

 

 

ریاضالسیاحه

,ص 221 ë را به کرمانشاهان طلبید/ در

 

زنان) را از شهر بیرون کردند/

 

1

 

کندن خندقهایجدیدوبیگار گرفتنمردمبه توسط خواجه غنیپاریزیکه

به قول شاعر:

نی C ندق ک C ه خ CC ردم ب CC رفتند م CC نی ب C ه غ C واج C برزی  ن خ C ه زو  ر ت CC ب

هیچکدام دردیرا دوا نکرد, چه, آقا محمدخان نیز در اراضیطهماسبآباد

قلعهایبنا کرد که هنوز معروفبه قلعه آقا محمدخانی استو بقایایآن هست/

ناچار به قول وزیری:

ی, × خر . اO ¸ <پساز گذشتن سه ماه, به سببق  لتآذوقه در شهر,  ک  ر

لوکات C ه در ب C قریبدوازده هزار مرد و زن از حصار بیرون نمودند ( ک

هC ردم ب C عضی م C رفت, ب C الا گ C متفرق شدند), آتشقحط و غلا در شهر ب

پوستو پش  ک  لگوسفند تغذیه میکردند و بعضیبه ا  سةخرما و تراشیدة

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

18 عرفان ایران

ته C شس O یده و C راش C نجاری سد جوع مینمودند/ کاه  گل بیشتر خانهها را ت

/3. 1/

تاریخ کرمان

,ص 2

 

حاصره C برای علیق اسبا  ن سپاه بردند, سگها و گربهها را خوردند!

1

> م

چهار ماهطول کشید, معمریحکایتمیکرد: تخمخرما ا گر پیدا میشد

 

 

/ë 2/

فرماندهان کرمان

 

یکمن 18 قروشمیخریدند/>

 

2

 

2 ا کتبر ë./ کاربه آنجارسید کهدرروزجمعهبیستونهم ربیعالاول 1209 ه

صرف C ه ت C صار را ب C رقی ح C ان  بش C وپاری, ج C اهانی و ج C فنگچیان م CC 179 م/ ت ê

احمدخان ما کوییو تفنگچیان سوادکوهی دادند/

ن آن را در C علتاین خیانترا در افواه به نوعی خاصروایت کردهاند و م

سال 1327 در

روزنامةخاور نوشته و سپسدر حاشیةتاریخ کرمان

نقل کردهام و

آن این است:

 

میگذاشت C </// آقا محمدخان اطرافشهر را مثل حلقة انگشتری گرفته و ن

 

یکمنبار و یا یکبرگسبزی به شهر وارد شود/ بسیاری از مردم از گرسنگی

 

وضع کودکان شیرخوار که مادرهایشان شیر نداشتند از هرچیز H مردند و خصوص

 

بدتر بود/ لشکریان لطفعلیخان و محافظینشهر و باروها که اغلبکرمانی بودند

 

اد C اه اجس C اه گ C بهعل  تغیر  ت جوانی و مردانگی و سج  یة مهماننوازی, ا گرچه گ

 

اضر C یشنیدند, ح C ناتوان و نالة گرسنگی اقوام و پدر و مادر خود را میدیدند و م

 

نبودند از پشتیبانیپناهندة خود دستبکشند/ اما یکروزصبح حوالیطلوع فجر

 

یکسرباز جوپاری که در باروی شهر کشیک C که هنوز هوا گرگو میشبود C

 

وقع C میداد, در آن حوالی زنی را مشاهده کرد (و البته مشاهدة یکزن در آن م

 

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

دردکشان هر که درافتاد ور افتاد 19 O با

شببر پشتبام برایشعجیبمینمود) خوبدقتکردو دید که آنزن بستهای

در دستدارد و هر ساعتبه لبة بام نزدیکتر میشود و به داخل کوچه مینگرد,

رای C ه? زن ب C ا ن C یکند ی C بور م C مثل اینکه مترصد استببیند آیا کسی از کوچه ع

یسر و C ضا ب C آخرین بار خوب اطرافرا پایید/ دید هیچ کسدر کوچه نیست/ ف

ان داد/// C ود را تک C صدا و کوچه خلوت استو تاریکی هنوز تمام نشده است/ خ

بسته را دردستگرفته, بوسید/ نگاهی به آسمان کرد و سپسآن را به کوچه پرت

نمود/// نالة خفیفی برخاستو دیگر محو شد/ آن زن هم مضطرببه داخل خانه

رفت////

سرباز پایینآمد و به دنبال بسته رفت/ جسد بچة خردسالیرا مرده در کوچه

یافت/ تحقیق زیادیلازم نبود تا معلوم کند که مادری طفل گرسنه و بیمار خود را

از پشتبام خانه به کوچه افکنده و کشته است/ چرا?

تحقیق کردند/ دو روز بود که مادر صداینالة فرزند را از گرسنگی میشنید و

دC یتوان C احدی م C م ت C پستانهای خشکشچاره گر او نبود, بالاخره قلبمادر ه

اتمه C اینگونه نالهها را تح  مل کند, به هر حال به اینصورت به نالة جگرگوشه خ

داده بود/

میگویند آن سرباز, بدون اینکه آن روز قضایا را به کسیبگوید و یا از مادر

بازخواستیکند, فردایآن روز دروازهایرا که در اختیارشبود به رویسربازان

آقا محمدخان گشود>/

###

لطفعلیخانبه بم گریخت, اما کرمانپسازچهارماهو نیم محاصره به چنگ

تل و C ابق C تاد/ در ب C شصتهزار تن سپاهیان خونخوار و چریکهای بیرحم اف

یتیگشا

: C احب گ C ول ص C ه ق C رد, ب C یان ک C یاترا ب . زC میتوان ج C رمان ن CC ارتک CC غ

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

20 عرفان ایران

ردان C صت داد, م C رمان رخ C هر ک C ر ش C س. هبو ا .  <آقامحمدخان تمامی سپاه را به ن

عرضة شمشیر آبدار, و طفلان و نسوان ایشان به قید اسار گرفتار و اموال و اسباب

بسیار به حیطة یغما درآمده, بر احدی ابقا نکردند/ جمعی کثیر را از چشم نابینا و

ایر C جمی غفیر را روانة دیار فنا ساختند و حکم به تخریببنیان قلعة کرمان و س

/ê 1/

گیتی گشا

,ص 89

 

قلاع آن سامان جاریگشت>/

 

1

 

در باب کشتن مردان باید گفته شود که تنها یک نمونهاشاین بود: <فرمان

یر C یصد اس C هوسیلة س C داد ششصد تن اسیر را گردن بزنند, سپسسرهای آنان را ب

به بم فرستاد, C که بر گردن هر نفر اسیر دو سر بسته و آویزان کرده بودند C دیگر

هC با دو سر بریده آویخته ب C این بیچارهها چهل فرسنگراه را جلوی پای اسبان

طی کردند; سپسبه دستور آقامحمدخان این سیصد نفر حامل سر را نیز C گردن

در بم به قتل رسانیدندو از سرهای این 900 تنکشته; منارهایدر بم برپا کردند که

اتینجر C 122 ق) سیاح انگلیسی پ ë) شانزده سال بعد, یعنی در سال 1810 میلادی

/ë. 2/

جنگجهانی در ایران

 

هنگام عبور از بم; اینمناره را به چشم خود دیده که هنوز همچنان برپا بود/

 

2

 

ناه C پ C ود C ده ب C خشیده ش C ه ب C ک C تنها; هنگامی که مردم به خانة آقاعلی وزیر

میبردند پنج تنزن و طفل زیر دستو پا له شد!

اC تور داد ت C تر) رفتو دس C لعه دخ C تران (ق C وه دخ C الای ک C امحمدخان <ب C آق

سرکردگان و اعاظم و اعیان و نامداران آن خطه را شرفاندوز حضور ساختند, و

اC یفرمود ت C یآورد, م C ادشاهانه درم C بعد از آن که هر یکی را در معرضعتاب پ

گوشآنها را بریده, چشم آنها را از حدقه بیرون آورده از اوج کوه به حضیض

زمین میافکندند و در دم رهسپار طریقعدم میگشتند, ایبسا پسران کوه سرین

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

دردکشان هر که درافتاد ور افتاد 21 O با

ه اول و C

عفری باشد ک C نسخهای از کتاب جامع ج G 1/ تاریخ قاجاریه

, نسخة خطی دانشکده ادبیات, ظاهر

آخر آن افتاده است/

 

 

میان موی که خون حلقوم خود را غازة رخسار کوه دختران ساختند/>

 

1

 

ه در C مشغول نماز بود که پشتسرهم اسیر میآوردند و او حوصله نکرد ک

پایان نماز به کار آنها رسیدگی کند, همان هنگام بر سر جانماز و تعقیباتنماز,

درحالیکه دستخودشرا به گردنیا گلویو گوشو چشم C هفده نفر را با اشاره

به بریدن گردن یا گوشیا درآوردن چشم محکوم کرده بود/ C خودشمیبرد

هب, باید گفته شود که سربازان آنچه میتوانستند همراه .  اما در بابغارتو ن

بردارندتا بینراه بفروشند بردند و فقطسنگو خا کباقیماند/ روایتیهستکه

C نی C هفتمن و نیم چفتو بند طلا و نقره فقط از خانة میرزا محمدعلیخان رای

کندند و بردند; همان خانهایکه مشتاق هنگام خارجشدن C پسر میرزا حسینخان

هC جایبآن ک C ار دارم!> از ع C از آن گفته بود: <من با خشتو گلهای این خانه ک

انه C این خ C یعنی پساز صد و هشتاد سال که از مرگمشتاق میگذرد C هنوز هم

روی آبادی ندیده و خرابههای آن در کنار خیابانصمصام (سابق) همچنان باقی

استو چون وارثآن معین نیستکسی به ضبطو تعمیر آن اقدام نکرده است/

فقطجای آخور اسبان و هلالیهای سفیدکاری طاقچهها بازگو میکند که روزیو

روزگاریدر این خا کدان نیز <بیابرویی> بوده است/

ا گر ثروتمندیزنده مانده بود, به بهانة اینکه فیالمثل روزیلطفعلیخان از

کوچة خانة آنها گذشته استثروتاو را مصادره کرد, یکنمونه از آن خواجه

کران با لطفعلیخان همراهی داشته است/ O حسین پاریزی استکه پسرشدر قلعة

عة C رمان, در واق C ردم ک C ه م C ن استک C ان آورم ای C ه زب C اید ب CC ه ب CC تهای ک CC نک

آقامحمدخان, مثل بسیاری از ادوا  ر دیگر, دو دسته شده بودند: گروهی که پیرا  ن

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

22 عرفان ایران

فعلیخان C قوم و پیشبینها و بعضی ثروتمندان بودند, حدس میزدند که کار لط

اC ار ی C امحمدخان, آشک C ا آق C یشب C م و ب C بهجایی نخواهد رسید و بههمین دلیل ک

اریخ C

در کتابت A پنهانی, همراهی داشتند, مثل آقا علی وزیر که داستان او مفص

وزیری

آمده است/

نگجویی و C گروهی دیگر که بیشتر جوانان و عشایر بودند, روی روحیه ج

یکردند, C مهمانپذیری و  عرق طرفداری از پناهندگی, از لطفعلیخان حمایت م

بریها/ O مثل ایل خراسانیو ک  رانیها و راه

این طرفداریها و مخالفتها و موافقتها, آنقدر جاریو شیوع پیدا کرده

ود, و C ده ب C ر طرفدا  ر لطفعلیخان ش . ر طرفدا  ر آقامحمدخان, و پس . بود که گاهی پد

نمونة آن خواجه حسین پاریزی استکه خودشدر لشکر آقامحمدخان نبود با

ان C فعلی خ C ا لط C ان ب C ان خ C آقاعلی وزیر همکاری میکرد, ولی پسرشمحمد زم

ریان C ر لشک C که در قلعه کران, راه ب C ک  رانی O همراه بود و به کمکمحمدرضا خان

بسته بود, نواحی غربی را زیرنظر داشت/ البته محمد C باباخان, فتحعلیشاه بعدی

د, و C تح ش C ی ف C ریان دولت C وسط لشک C لعة او ت C ورد و ق C رضاخان کرانی شکستخ

اC الا رفت, ت C ناتب C ی  ن ق C رد و از رای C ناه ب C لعه پ C نات ق C ه ق C ود ب C محمدرضا خان خ

آن حلقه چاه, هنوز به  کندر C نزدیکیهای مادر چاه از یکحلقه چاه بیرون آمد

د و او را C البته نتوانستجان بهدر برد, او اسیر ش C محمدرضاخانی معروفاست

ردی داشت C لوک گ C ا ب C ارسآن روزه C پیشآقامحمدخان که در چمن آسپاسف

1/ بین ک  رانیها روایتیهستکه محمدرضا خان را به دستور آقا محمدخان, با ا  ره دو نیم کردند/

فرستادند, و در آنجا به قول

ناسخالتواریخ, <به سزایطغیان خود رسید>/

1

 

تی C تاد/ وق C اباخان اف C ریان ب C اموال و اثاثیه محمدرضاخان نیز به دستلشک

اموال ¾ کرمانفتحشدو فرصترسیدگیبه پروندههایمخالفینپیشآمد,درجز

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

دردکشان هر که درافتاد ور افتاد 23 O با

امههایش, C و اثاثیه محمدرضاخان کرانی, به جعبه کاغذ او برخوردند/ و در میان ن

نامهای بود از خواجه محمدزمان پاریزی, که محمدرضاخان ازو کسبتکلیفو

وخیهای C من ش C واب او, ض C حمدزمان در ج C تقاضای کمککرده بود خواجه م

ختهای بیش . دیگری که کرده بود نوشته بود: پسر محمدخان, این خان قجر, گا  و ب

رسنگراه C ه ف C ران س  C ا ک C 1/ خواجه محمدزمان موقع زد و خورد در ک  ران نبود و پاریز بود/ پاریز ت

است/ معروفاستکه یک<دیدزن> در پاریز بوده که اشیا را از دور دست تشخیصمیداده است,

او را بالای بلندی تپهایدر دهنة محمدسلمان پاریز برده بودند و او از آنجا قلعة کران را دید میزد,

علوم C و از آتشتوپها خبر میداد, و یک روزصبح گفتکه توپها را دارند وارد قلعه میکنند/ م

شد قلعه سقوط کرده, نور خورشید که بر بدنة توپها تافته بود, انعکاسیافته و دیدز  ن پاریزی, از

آن راه دور, حرکتآنها را مشاهده کرده بود/ خواجه محمدزمان خود را کنار گرفت و دیگر وارد

میدان همکاریبا لطفعلیخان نشد/

گردهاش, و همه را راحتکن/>

1

O نیست, یکگو  له بزن روی

ضای C تی ام C امحمدخان وق C اندند, آق C این نامه را به عرضآقامحمدخان رس

 

ضور C خواجه پاریزی را در زی  ر آن دید, از خواجه حسین که در همان مجلسح

 

اریزتان C ما در پ C ه, ش C واج C رد: خ C ال ک . داشتو از همراهان آقاعلی وزیر بود, س

 

ر C ربان, پس C خواجه محمد زمانی دارید? خواجه بیخبر در کمال سادگی گفت: ق

 

خودم است!

 

فت: C آقامحمدخان خشمگین, کاغذها را پیش خواجة پاریز پرتاب کرده گ

 

بخوان, بدبخت, بخوان!

 

هC ر  خشپریده ب O خواجه خواند و مهر و امضای فرزند را شناختو رنگاز

 

 

/3.ë 2/

سنگهفتقلم

, چاپدوم,ص

 

زمین میخکوبشد و سا کتماند/

 

2

 

ردهای/ و C ا ک C ه م C یار ب C دم  تبس C آقامحمدخان اندکی ملایم شده گفت: تو خ

خیان  تپسرتبزرگتر از اینهاست/ سه راه داری:

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

2 عرفان ایران ê

نC ضور م C دقه در ح C ود از ح C ه دستخ C ود را ب C یا اینکه چشمهای پسر خ C

درآوری;

یا اینکه پیاده از اینجا تا یزد, در جلو اسبمن بدوی; C

یا اینکه هزار تومان جرمانه به خزانهدار بپردازی! C

رزندم را C خواجه, به اشارة آقاعلی وزیر, گفت: معلوم شود قبلة عالم, جان ف

بودم, C اله ن C فتاد س C ی  ر ه C ر پ C د; ا گ C تهان C ذاش C بخشیدهاند که سه راه پیشپای پدر گ

هر چند شصتفرسخ C کوتاهترینراه, پیاده دویدن در رکا  بقبله عالم تا یزد بود

راه است, پسمیماند پرداختهزار تومان جرمانه که محتا  ج مهلتاست/

لا ک C شاه مهلت داد, و پیرمرد شروع کرد به فروش خانه و اثاث خانه و ام

بهای  C اریز, ح C نار را در پ C هن چ . فراوان که داشت/ از آن جمله معروفاستکه  ک

چهارده تومان فروخته; دهی که امروز, بدون باغ, حبهایصد و چهل هزار تومان

ان C امحمدخان, امک C تل آق C حکمی برای بازگرفتناملا ک خود میگیرد, ولی ق G 1/ گویا خواجه بعد

ه دست C یش اولادشب C م و ب C انه را ک C یای خ C میدهد ولی اش C لا ک ن C رایام C م را ب C استفاده از آن حک

ند C ه داشت/ یکس C عد ادام C میآورند/ مسألة اموال خواجه در پاریز مشکلی شده بود که تا سالها ب

نده C دیم ب C مربوط بههمین مسأله در دستهستکه آقای احمد ترابی پاریزی دوست همکلاسق

دراختیار من گذاشتهاند/

خریدار دارد/

 

1

 

تی C ده استح C سندی در دستمن هستکه این خواجه بزرگوار مجبور ش

یC ند, س C سبفروشد/ این س . خ. منقل و قپان و گلابپاش خانه خود را هم به ثم  ن  ب

سال بعد از حمله آقامحمدخان نوشته شده است/

اما <قید اسا  ر طفلانو نسوان> دیگر نگفتنی است/ در

فارسنامهناصری

آمده

استکه </// نزدیکبه هشتهزار نفر زن و بچه آن بلد را, مانند کنیز و غلام به

 

هC چه ب C فر زن و ب C زار ن C سپاه خود بخشید>/ سایکسگوید: </// سپاهیان, بیسته

 

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

2ë دردکشان هر که درافتاد ور افتاد O با

/8ê 1/

هشت سال در ایران

, ترجمة حسین سعادت نوری,ج 1,ص

 

اسارتکنیزی بردند>

1

و در کتابدیگرشاضافه میکند که <زنان آنجا را تسلیم

قشون کرده و سربازان را تشویق نمودند که نهتنها ناموسآنها را هتککنند بلکه

 

 

/êë 2/

تاریخ ایران

, ترجمة فخر داعی,ج 2,ص 1

 

ردند و C متک C به قتلشان هم برسانند>

2

/ به قول شیخ یحیی: <همة لشکر را سه قس

 

3/

رسالة فرماندهان کرمان

/

 

شهر را هر سه روز به یکقسمتبخشیدند/>

 

3

 

چنان شد که دختران و اطفال معصوم در وسط چهارسوقبازار که خرابشده

در هنگام فرار مردم یا عبور و مرور H علن C و ا کنون جزو خیابان مسجد ملکاست

سربازان مورد تجاوز قرار گرفته و همانجا به قتل میرسیدند/ بسیاری از دختران

یغه C را پدران و مادران در سوراخهای بخاریو کندوهای خانهها نهادند و آن را ت

آنان را از داخل G کردند و به گل گرفتند و چون خود کشته شدند, کسی نبود که بعد

که روزی که C اغراقآمیز G ظاهر C دیوار بیرون آورد/ با همة اینها روایتی هست

لشکریان او از دروازة شهر بیرون میرفتند, هزارها دختر حامله را پشتسر نهاده

که گویا تا چند سال, قید با کره را اولیای C به دستور یزید C سلم مسرف بر مدینه O مثل زمان حملة م /ê

دختران از صیغة عقد حذف کرده بودند, و گویا همان سال اول فتح, هزار دختر در مدینه بچه زایید

/13.

السبیل, فرهاد میرزا,ص ¹ که پدرشمعلوم نبود/

هدای

 

بیچاره کرمانیان ا گر اینوضع را پیشبینی

ê

! بودند که ناچار شدند سق  طجنینکنند

 

ان C راس C غول در خ C عة وحشتآور م C در کتاب

طبقات ناصری

به نقل از یکی از کسانی که بعد از واق /ë

یC میگشته است گوید: </// چون یک منزل دیگر

 

 

[حدود طمغاج]

رفتیم, چنان زمین از روغن آدم

چربو سیاه گشته بود که سه منزل دیگر در آن راه ببایسترفتتا به زمین خشک رسید, چندین

 

تن از عفونتآن زمین بعضی رنجور و بعضیهلا ک شدند/

 

هC ود ک C مع ب C یار ج C ی بس C چون به  د  ر <طمغاج> رسیدیم بر یک موضع در پای حصار استخوا  ن آدم

 

استفسار کرده آمد: چنان تقریر کردند که در روز فتح این شهر بیست هزار دختر بکر را از این برج

 

 

Ñ

یا

ë

میکردند, شاید همان کاریرا میکردند که مردم طمغاج در زمان مغول کردند

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

2 عرفان ایران .

Ø

ای C تخوانه C بیرون انداختند و همانجاهلا ک شدند تا در دست لشکر مغول نیفتند, این جمله اس

( ایشان است>/(

تاریخ مغول

, عباساقبال,ص 21

 

لااقل همان رویه را پیشمیگرفتند که چند سال بعد همشهریان بلوچ آنها هنگام

رار C رمریان را تک C م م C ا رس C رفتند, ی C محاصرة امیر حبیبالله خان توپخانه پیشگ

1/ در حدود لیکیه کوهی بود موسوم به مرمریان, اسکندر مقدونی خواستقلعه را بگیرد, ده روز

ان C یورش بردند, بر مرمریان ثابتشد که اسکند دستبردار نیست, دراین حال پیرمردان به جوان

نصیحت کردندکه دست بردارند ولی نشنیدند/ باز پند دادندکه زنان و اطفال را کشته و سپسبه کوه

هترین C رف ب C عد از ص C فرار کنند, این پیشنهاد پذیرفته شد, همه در خانههای خودشان جمع شده ب

تل C ان از ق C وان C فر از ج C ن . قط 00 C تند و ف C رداخ C مأ کول و مشروبی که داشتند به قتل زنان و اطفال پ

والدینشان امتناع کردند/ پسخانهها را آتشزده شبانه از گوشهای فرار کردند/

 

(ایران باستان)

 

میکردند/

 

1

 

هساله را C یزگان هشت ن C یخبر, دوش C دراین حال <آن بیانصافان از مروت ب

مC

فتبند; و ه C ای ه C نگ, ن C ارنده زن و ج C 2/ فرماندهان کرمان

,ص 3/ دراین باب رجوع شود به مقالة نگ

چنینبه فصل آخر

 

 

فرمانفرمای عالم

/

 

فضیحت میکردند و رهسپار عدم میساختند>/

2

از تعداد مصدومین آمار صحیح

لکم C نیست, سایکسگوید که بیستهزار جفتچشم از مردم کرمان کنده شد/ م

 

مینویسد عدد کسانیکه از چشم نابینا شدند به هفتهزار نفر رسید, روایتمردم

 

 

یشمرد, C فت م C فتج C ا را ج C حمدخان آنه C ا م C که خود آق C 3/ در مورد تعداد چشمهای کنده شده

/ رجوع شود به توضیح نگارنده,

حماسه کویر

,ص 717

 

این استکه هفتمنو نیم چشم از مردم کرمان بیرون آورده شد/

 

3

 

هC ورد ب C رخ C ازند, ب C چند سال قبل که حوضفلکة مشتاقیه را میخواستند بس

نC ود و ای C خندقی کردند, مملو از استخوانهای انسان, که روی هم انباشته شده ب

نج C دود پ C یکی از نقاط مورد هجوم لشکریان آقامحمدخانی بوده است, شاید ح

هزار تنرا فقطدر همین جا رویهم انباشته و خا ککرده بودند/ این استخوانها

به فتوای یکی از روحانیون جمعآوریو در چاهی ریخته شد/

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

دردکشان هر که درافتاد ور افتاد 27 O با

ای C لو  یه از پ C ید ع  C ه س C تند ک C تنها موقعی لشکریان دستاز قتل مردم برداش

درآمد, او س  یدی بود که خانهاشپناهگاه مردمقرار گرفته بود و چون مورد احترام

بود در ابتدا توهینیبه او نشد/ گویند آنقدر زنو بچه به خانة او پناه برده بودند که

ار C ا ک C مردم از تنگی جا به چوبهایی که برای نشستن کبوتران در داخل دیواره

گذاشته بودند, آویزان شده و یا رویچارچوبة داربندها نشسته بودند/ س  ید علو  یه

اC ه آق C نگامی ک C رفتو ه C ه دستگ C شال سبز خود را به گردن انداختو

قرآنی

ب

محمدخان از برابر خانهاشمیگذشت, بیرون آمد و گفت: یا به آبروی این

 

 

قرآن

مردمیرا که به خانة من پناه آوردهاند ببخش, و یا مرا بکش/

آقامحمدخان, فریاد زد: س  ید, این

قرآن

ده روز پیشهم توی خانه تو بود یا

 

رآن C

نق C ه ای C ردم ب C ویی: م C نه? میبایستآن را برداری و ببری میان مردم و بگ

خودتان را در معرضتلفقرار ندهید و بیخود نفوسو اموال را ضایع نکنید/ آن

گاه, خشمگین خودجلوآمده, شمشیر را ازکمر کشیدو شکمآنس  ید بینوا را درید

خونآلود او بر خا ک کوچه ریخت/ ¾ و احشا ¾ آن چنان که امعا

تاد, و C امحمدخان اف C میگویند, بعد از دیدن این منظره, رعشهای بر اندام آق

فریاد زد: بساست, دیگر مردم را نکشید/ و ازاین لحظه عفو عمومی داده شد/

زام از C پرد و <الت C اعلی س C ر آق  C سپسحکومتکرمان را به آقامحمدتقی پس

آقامحمدتقی حا کم کرمان گرفتند که شهر کرمان

[دیگر]

معمور و مسکون نباشد:

 

1/

تاریخ وزیری

,ص 372 / روایتی در میان مردم کرمان هستکه قاتلین آقامحمدخان, از کرمانیانی

از G بودهاند که بهقصد انتقام به دستگاه آقامحمدخان راه پیدا کرده و قصد خود را انجام دادهاند/ اخیر

 

قول آقایساعد مراغهای روایتی شنیدهام که در میاندوآب طایفهای هستند که هنوز کرمانیصحبت

 

میکنند ولی رنگ کرمان را هم ندیدهاند, از آنها در این مورد تحقیق شده, گفتهاند: اجداد ما پساز

 

کشتار آقامحمدخان فرار کرده خود را به میاندوآب رساندند و در آنجا ماندند و اولاد آنان همچنان

 

 

Ñ

مردمشدر قریة فریزن که دو میل مسافتدارد توطن جویند>!

 

1

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

28 عرفان ایران

Ø

رمان C ردمان ک C زبان خود را حفظ کردهاند,(

سالنامه دنیا

)/ رفتار آقامحمدخان چنان اثری در روحیة م

اهرة C ومت ق C تحعلیشاه و حک C ا  ن ف C مان زم C گذاشتکه سالها و قرنها فراموش نخواهد شد, در ه

 

قجری به > H ابراهیمخان ظهیرالدوله که بر تمام کرمان مسلط بود, شفیع خا  ن راوریحا کم راور علن

 

/(18. اسب نمیانداختکه از اس  م قجر بدم میآید!>(

 

 

جغرافی وزیری

 

ینیدر پایان حادثه آقامحمدخانی, گوید: . طربنا

ه  ب C یوتات, و ن C </// بعد از فتح, و تقدی  م شرای  ط تخری  بدربارة مسا کن و ب

خرد و بزرگو کهین و مهین, قدغن نمود که دیگر O اسبابو اثاثة سا کنین و اس  ر

امتدر آن C ل اق C چراغی, کاشانهافروز احدی در آن سرزمین نگردد, و کسی رح

/ê 1/

جامع جعفری

, تصحیح ایرج افشار,ص 73

 

سرزمین نیفکند///>/

 

1

 

شاعریدر بابهمین خرابیها به زبان آورده:

هر C ن ش C ه دری C ران C ده وی C دید آم C از بسکه پ

یکجغد شده صاحبصد خانه درین شهر

نC نحد ای C ع  دهای در باب فجایع آقا محمدخان در کرمان و این که چرا تا ای

ایکس C ول س C ه ق C ب H صوص C مرد نسبتبه زنان و کودکان شهر ستم روا داشته و خ

اصرار داشتکه مورد هتکقرار گیرند, در تع  جبو تح  یرند زیرا در هیچ یکاز

شهرهایی که آقامحمدخان گشوده استتا اینحد ظلم روا نداشته است/ البته گناه

ناهی C نین گ C یز چ C مردم کرمان پناه دادن لطفعلیخان بود ولی شهرهای دیگری ن

کرده بودند/

من برآنم که همة این مظالم بدان جهتبر این شهر رفتکه زنان و کودکا  ن

برج و باروها میآمدند و تصنی  ف<آقامحمدخا  ن اخته///> را میخواندند/ O شهر بر

یC قدههای روان C عO رکوفتگیها و C مة س C نشأ ه C ه م C ضوی ک C یادآوری این نقصع

ضور C یز در ح C آن هم از زبان دختران و زنان و پسران و آن ن C آقامحمدخان بود

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

دردکشان هر که درافتاد ور افتاد 29 O با

چنان آتشکینه را در دلششعلهور ساخته بود که پساز فتح, همة C لشکریانش

انتقام خود را از دریچة هتکناموسمخالفین نگریستتا بدان جا که لطفعلیخان

را هم به قاطرچیها سپرد و <غلاما  ن ترکمان را مأمور فرمود تا با آن نادرة زمان

مC اندان را ه C ن خ C ی از ای C 1/ فارسنامة ناصری/ گفتار اولص 239 , و ا گر روایتبه خر کشیدن زن

هC هدنبال زنشب C ه ب C ی ک C صحیح بدانیم, باید آن را اثر همین نقصاو دانست, حتی رفتار او را با کس

حضور او رفته, چنان که نوشتهاند: <در جنگبا ترکمنها در استرآباد/ یکتن از بزرگان ترکمان که

بصره نام داشتبه استرآباد آمد که زنشرا از قید اسر برهاند, آقامحمدشاه بفرمود تا او را واژگونه

سر در آب بداشتند تا جان بداد/ ناسخ التواریخ/

و تخریب ¾ لوط نمودند>

1

/ درواقع یکعامل روانی جنسینیز در امحا O معاملة قو  م

شهر کرمان دخالتداشته است/

 

 

اC تور داد ت C فهان را دس C ة اص C 119 ه . 1782 م/ رستمخان داروغ . 2/ چنان که علیمردان خان زند در

دراویشرا از تکیة فیضدرنهایتاهانت بیرون کنند و نورعلیشاه و حسینعلیشاه را گرفته دست

یدند C بسته به خانه داروغه بردند و سپسبه راه کاشان آنان را بیرون فرستادند و چون به تهران رس

از C رد و ب C م ک C راه C فرشان را ف C آقامحمدخان قاجار آن ها را مورد ا کرام و انعام قرار داد و مخارج س

روایتی شنیدهام که خود لطفعلیخان در شیراز خواجهای درویشرا که در مسجدی سکونتداشت

بیرون کرد و او بر اثر دربه دری لطفعلیخان را نفرین کرد/ گویا این درویشرا در حافظیه دفن کرده

دردکشان هر که O بودند و بعدها فرهاد میرزا برایشسنگ قبری ساخته و رویآن حککرده بود: <با

/(êê لاثار,ص 7 . درافتاد ورافتاد>/ (مکارم ا

باید گفته شود که خاندان زند با صوفیه بد تا کردند و بد دیدند/

2

. اصو

گفته شده استکه وقتی مشتاق در کرمان بود و لطفعلیخان زند به اینشهر

 

آمده بود, مشتاقرا ملاقاتکرد و چونصباح  تمنظر و نورستگیمشتاق را دید,

 

گفت: این جوان که پی  ر دراویشاستعم  ل خلوترا شایسته و سزاوار است! به

 

اC چه ب C یان آن C پادا  شاین سخن, روزی که دستگیر شد, شاه قاجار بفرمود قاطرچ

 

 

/ 3/ فرماندهان کرمان,ص 7

مشتاق میخواستبا او کردند////

 

3

 

چنین بود, سرگذشتکرمان, سه سال پساز آن که مشتاق به مردم آن گفت:

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

30 عرفان ایران

</// ا گر به من رحم نمیکنید, به خودتان رحم کنید/// به بچههاتان رحم کنید/// به

سگو گربهها و خشتو گ  ل خانههاتان رحم کنید>!

و در میان مردم کرمان معروفاست: بادی که از جسد مشتاق گذشته تا هرجا

وزیده باشد آنجا هرگز روی آبادی نخواهد دید!

###

سالها بعد, آقا س  ید جواد شیرازی امام جمعة کرمان برای این که خاطرة <تل

خر فروشان> و منظرة قتل مشتاق را از ذهن مردم کرمان خارج کند, به فکر افتاد

که در آن محل شبستانیبرای مسجد بسازد و آن تل را جزو مسجد کند, شروع به

ساختمان شبستان کرد و محرابآن را هم وسط دیوار گذاشت, اما شببه خواب

دید کهباید محرابرا در گوشة شبستان بگذارند, چه آنجا نقطة مقتلمشتاق است/

حرابرا داد و C ی م C راب C فردا صبح امام جمعه بالای سر عمله و بنا آمد و دستور خ

نها C ن ت C ذاشتو ای C ود گ C محرابرا در همان محل که در خواببه او الهام شده ب

وار C عرفو عادتدر وسط دی O محرابی استدر تمام مساجد کرمان که برخلاف

نیست/// و خود امام جمعه نیز در حوالی قبر مشتاق مقبرهای برای خود ساختو

چوندر ذیقعدة 1287 ه . فوریه 1871 م/ درگذشتاو رادر آنجا بهخا کسپردند

یتبرک>/ O یزار و O > : که به قول صاحب

طرایق

یC خنران C ه س C رمان ب C گویند سالها بعد, روزی عباسعلی کیوان قزوینی در ک

تاق را C تل مش C یفیتق C تمع داشت, او ک C میپرداختو در مسجد جامع هزاران مس

ثر بیان کرد که تمام اهل مجلسبه گریه افتادند چنان که . چنان فصیح و دقیقو م

گوییروضة عاشورا میخوانده استو چون سخنتمامشد روبه مستمعینکردهو

لازم استکه همة شما یکلعنتبه H گفت: <ای مردم کرمان, امروز دیگر وجوب

روح پدران خود که در قتل مشتاق شریکبودهاند بفرستید>! و عجیباین است

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

دردکشان هر که درافتاد ور افتاد 31 O با

هC نان ک C فتند, آن چ C اد گ C یشب C رستادند و ب C که گویند همة مستمعین لعنتی بلند ف

<صلوات> بلند ختم میکنند!

###

چون C اما شیخ عبدالله تکفیرکنندة مشتاق که به "ملاعبدالله سگو" معروفشد

هنگامیکه مشتاق در شر  فمرگبود دید که ل  بمشتاق تکان میخورد, نزدیک

آمدهو متوجه شد که آهسته یاهو میگوید; به لهجة کرمانیگفت: <سگو, هنوز هم

اند و C یاهو گویی?> و عجباین استکه این لقباز آن بهبعد بر روی خود او م

وال C در خاتمة اح C مردم او را و اقوامشرا به خاندان <عبدالله سگو> میخواندند

تعلقین C هجور, و م C ن دور و م C ود از وط C ه خ C د ک C ملا عبدالله واعظ کرمان نوشتهان

/ 8ë

ق الحقایق,ج 3,ص . 1/

طرا

 

اسیر ترکمان شده به سرح  د توران بردند/

1

G و ذ کور H بیچارهاشاناث

وش موج زن شد جمله طوفان در خروش C ه ج C د ب C ق آم C هاری ح C ح  ر  ق CC ب

 

مود CC ران ن CC رمانیان وی CCCC انة ک CCCC مود خ C رمان ن C ارت روی در ک C ی  ل غ C س

 

رCC رمان اث CC ذاشتاز ک CCCC ر ذرهای نگ C ر و زب C انهها زی CC ر خ CC رد یکس CC ک

 

 

2/ نورعلیشاه,

جنات الوصال

/

 

تاد

2

C حشر درف C ه م C ظشب C تاد مجلسوع C نبر ف C ظ از م CC ظ رفتو واع CC وع

###

 

نگام C ه ه C ارفک C چقدر شبیه بود این سرگذشت, با سرگذش  تشیخ محم  د ع

 

رمان C استه از ک C رخ C سلطنت ارسلانشاه تبعید شد و هنگام تبعید <از روی خشم ب

 

برفتو گفت: ما کرمان را پشتپای زدیم چنان که در پای منارة شاهیگان گرگ

 

الدین ولد که سوگند ¾ بچه کند/> و یا چقدر شباهتدارد این کلام با کلام مولانا بها

 

یاد کرد تا سلطان محمد پادشاه خراسان است, قدم به آن خا ک نگذارد/

 

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

32 عرفان ایران

ارها C در ک C رار است ان C مله تک C یا ج C رسم دن

تا چه زاید عاقبتزین رسم و این تکرارها

وپنداردش C ه ن C بسحوادثچشم ما بیند ک

ارها C ده آن را ب C یا دی C یر دن CC م پ CC لیکچش

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

پلورالیسم دینی و سنت

(نقدوبررسیمصاحبهدکترنصروجان هیک)

دکتر مح  مد لگن هاوسن

ترجمه: نرجسجواندل

199 مح  ققی از اهالی ترکیه بنام عدنان اصلان ê در بیستو پنجم ا کتبر سال

مصاحبهای با دکتر نصر و دکتر جان هیکبعمل آورد/ این مصاحبه که در منزل

ود/ C نی ب C م دی C لورالیس C ارة پ C ود, درب C هیکواقع در بیرمنگهام ترتیبداده شده ب

موضوعیکه دکتر اصلان رساله دکترای خود را در آن باره مینوشت/ گزارشاین

1. Adnan Aslan,

The Islamic Quarterly

, Vol.40,No.4,(1996), 266-283.

 

مصاحبه که در

فصلنامهاسلام 1

به چاپرسید, بسیار قابل توجه است/

قد آن C فسیر و ن C ه ت C ذکور ب C حثم C ه خلاصهای از ب . در این مقاله پساز ارا

 

 

(Sophia

 

رد C میپردازیم/ دکتر نصر داعیه مکتبی را دارد که موسوم به جاودان خ

لی C هان ع C ان ج C مام ادی C زگونه ت C بعد رم O است/ این طرز تف  کر نشانگر

 

 

 

(Perennis

 

الخصوصعرفان اسلامییا تص  وفاست/ یکی از بنیانگزاران این مکتبمرحوم

نC

1998-1907 ) مل  قببه شیخ عیسی نورالدی ) Frithjof Schuon

فریتیوف شوان

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

3 عرفان ایران ê

صر C تر ن C احمد مدعی شد که قطبگروهی از صوفیان در سلسلة شاذلی است/ دک

نی را C م دی C لورالیس C اره پ C صر درب C تر ن C بسیار از او متأ  ثر است, از اینرو دعوی دک

ظر C ه ن C رد/ ولی ب C عبیر ک C اذلی ت C میتوان به منزله پذیرشآن در میان صوفیان ش

ه در C حوی ک C ه ن C ل ب C داق C نی (ح C میرسد که عقاید دکتر نصر دربارة پلورالیسم دی

مصاحبهاشبا عدنان اصلان مطرح شد) به دلایلی که عرضخواهم کرد نه مقبول

ظیم C و نه سازگار با تفسیری از اسلام میباشد که مبتنی استبر تعالیم ا کثریتع

متفکران بزرگمسلمان در زمان گذشته و از آن جمله تعالیم سنتمو  ثق تص  وف/

خلاصه گفتگو

ا آن C یکب C ان ه C شاید عجیبترین چیز درباره این بحثمطلبی استکه ج

سخن خود را آغاز کرده است/ او خاطر نشان میکند که هم او و هم دکتر نصر هر

دودرباره حقیقتادیان گونا گون اتفاقنظر دارندولیتفاوتاصلیبینآنها این

صر C استکه هیکاقتضای صدق ادیان را اصلاح سنتها میداند, در حالی که ن

بالعکسدخالتدر سنتها را مجاز نمیداند/ بنابراین آنچه که رخ مینماید منظرة

عجیبی استکه در آن کشیشی مسیحیبا انکار تثلیثقصد اصلاح دین مسیحیرا

ثلیث C دارد, در حالی که حکیمی مسلمان به مسیحیان توصیه میکند که نباید از ت

زدیک C م ن . لاC ویی از ع C تب  ری جویند/ چرخشی این چنین طنزآمیز از حوادث, گ

شدن آخرالزمان است/

قتضای C ه م C یکب C ظر ه C دکتر نصر اظهار میدارد که تفاوتمیان ادیان از ن

عوامل انسانی است, ولی او آنها را مق  درات الهی و نتیجه امر خدا میداند, زیرا

یکند ولی C بول م C ن را ق C انسانها با یکدیگر متفاوتهستند/ نصر نیاز اصلاح دی

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

3ë پلورالیسم دینی و سنت

1. exclusivist

ان

1

C حصارگرای C ه ان C به اندازهای که برای مردود شمردن احساسمطلقیتی ک H صرف

دارند لازم باشد/

 

به نظر هیکمفاهیمی همچون قدرتمطلق, علم مطلقو بسیاری از صفات

 

دیگر که به خداوند نسبتداده میشود, در و اقع از محصولاتفکر بشریهستند

 

ینامد, C فسه" م C ی ن C ایی ف C ا "غ C نمیتواند موجودی را که او "نامتناهی" ی H که دقیق

 

توصیفکند/

 

دکتر نصر در پاسخ اظهار میدارد که شیوههایی که خداوند خود را در وحی

 

لاحی C رنامة اص C یچ ب C توصیفمیکند, ساخته و پرداخته بشر نیستو نباید در ه

 

منظور گردد/ به نظر او تح  ولدر دینباید طبیعیو یا تدریجیرخدهد و بیدرنگ

 

هودیت C ا ی C لام و ی C غییر اس C یرقابل ت C ریع  تغ C اضافه میکند که هیچ تح  ولی در ش

 

نمیتواند امکان داشته باشد/

 

دکتر نصر بین جنبههایی از دینکه در آن تح  ول تدریجیقابلقبولو امکان

 

ل شده است/ این نکته . پذیر استو جنبههایی که غیرقابلتغییر هستند تفاوتقا

 

هیکرا بر آن داشته که از چگونگی تشخیصاین دو جنبه پرسشکند/ آنچه که

 

در اصلنظر هیکرا به خود معطوفمیکند, دعاویدین مسیحیدرباره الوهیت

 

حضرتمسیح(ع) است/ آیا الوهیترا باید عنصری ذاتیدر دین مسیحی قلمداد

 

کرد یا تحریفی استکه باید اصلاح گردد/

 

دکتر نصر هیچ ملا کیرا برای تشخیصجنبههایغیرقابلتغییر و جنبههای

 

میدهد C قابل اصلاح دین بهدست نمیدهد ولی تأ کید میکند که خداوند اجازه ن

 

دینی بزرگبه مدتدو هزار سال در اشتباه باقی بماند/ نصر تا آنجا پیشمیرود

 

ضرت C ه ح C نند ک C باتک C که اظهار میکند حتی ا گر اسناد تاریخی میتوانستند اث

 

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

3 عرفان ایران .

ونه C ن گ C تند, ای C داش C ج  سد ن C ا ت C مسیح(ع) و حواریون او هیچ اعتقادی به تثلیثی

آموزهها برای مسیحیان متأخر بنا بر امر و مشیتالهی محسوبمیشد/

ازه C د اج C داون C ه خ C صر ک C هیکدر پاسخ اظهار میکند: این نکته در گفتار ن

نمیدهد که اشتباهی اساسیدر دینیبزرگباقیبماند, مبتنیبر پیشفر  ضانسان

1. the Ultimate Reality

یکC ظر ه C ه ن C یست/ ب C انگاشتن "حقیقتنهایی"

1

استکه از نظر هیکمقبول ن

هایی است/ پساز C قیقتن C ه ح C بتب C انی نس C بازتابی انس H مفهوم اراده الهی صرف

 

استنطاق هیکاز نصر, نصر میپذیرد که مفهوم اراده الهی نه بر خو  د "حقیقتفی

 

 

2. Real in itself

نC ه ای C نفسه

2

" بلکه در مورد برخی از نمودهای حقیقتصدق میکند, هر چند ک

نکته را نیز اظهار میکند که خداوند به نحوه تج  لی خود توجه دارد یعنی چگونگی

 

نحوه تج  لیاشرا خود اراده میکند/ ا گر در اینبحثاشکالیدر اندیشه دکتر نصر

 

ار C ناقضرا انک C اصل عدم ت G آشکار شده است, در ادامه بحث, جایی که او ظاهر

 

یح در C ضرتمس C میکند, اوضاع ناهنجارتر میشود/ او ا  دعا میکند که هر چند ح

 

اسلامو مسیحیتبه دو گونهمتعارضتوصیفشده است,با اینهمه هر دوصادق

 

هستند/ او اذعان دارد که چنین اظهار نظری از دیدگاه عقلیبسیار دشوار است/

 

پساز این نکته, نصر اشارهای دارد به دیدگاهها و "مراحل مختلفشناخت"

 

هC میدهد ک C وضیح ن C رد, ولی ت C که به وسیله آنها میتوان این تناقضها را حل ک

 

له C رح C ود و در م C صلوب ش C حضرتمسیح (ع) چگونه میتواند در یکمرحله م

 

تفکران C رگزیدهای از م C راد ب C اف H رف C ه ص C دعی استک  C ود/ او م C دیگر مصلوب نش

 

پیشگام میتوانند ا  دعاهای او را درککنند و این معرفترا با معرفت نجومی که

 

مچنین C یکند/ وی ه C قایسه م C ابند, م C ه آن دستی C ند ب C یتوان C واصم C رفا خ CC ص

 

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

پلورالیسم دینی و سنت 37

لC تفاوتهای بین ادیان را ناشی از تفاوتهای فضای فکری آنان در آغاز شک

C گیری ادیان میداند/ برایمثال مسیحیتنا گزیر به مقابله با عقل گرایی یونانی

یچ C لام ه C یل اس C خستین تشک C الهای ن C ی در س C رومی بود, در حالی که عقل گرای

یحتو C تهدیدی محسوب نمیشد/ بنابراین از نظر دکتر نصر تفاوتآرا بین مس

اسلام درباره حضرتعیسی(ع) مبتنیبر وجود تفاوتنقشحضرتمسیح(ع)

ختلفو C رهنگهای م C ه دارای ف C ردمی استک C دایت م C رای ه C ن ب C دراین دو دی

نین C ا چ C ه آی C زمینههای تاریخی متفاوتهستند/ زمانی که هیکسوال میکند ک

نC د, ای C دعاوی مطلقی از سوی ادیان موجبرویارویی آنها با یکدیگر نشدهان

لاقی از C ل اخ . اC ردن مس C دا ک C جای ج C صر ب C یشود/ ن C بحثحتی مغشوشتر نیز م

ولوژیهای سکولار . متافیزیکی پاسخ میدهد که غالبجنگهای معاصر را اید

تراض C التاع C ا ح C یکب C د/ ه C دهان C (فاشیسم, ناسیونالیسم و کمونیسم) موجب ش

در ایجاد تفرقه سهیم هستند و نصر در پاسخ تفاوت H آمیزی میگوید که ادیانغالب

میان ادیان را تاییدیبر وجود تفاوتمیان اجتماعات انسانی میداند/

ای C سپسهیکو نصر بر سر این نکته به توافق میرسند که ادیان باید ادع

صر C د/ ن C ذارن C به جانب خود میدانند, کنار بگ H خود را مبنی بر اینکه حق را صرف

باردیگر نسبی گرایی گروهی خود را مطرح میکند با این دعوی که اقوال انحصار

H گرایانهایکه به حضرتمسیح(ع) نسبتمیدهند, نه برایمسلمانان, بلکهصرف

ق استو C برای مسیحیان صادق استو بالعکس/ در این نکته هیکبا نصر مواف

در C زد پ C ه ن C اظهار میکند که گفتار حضرتمسیح به نقل از انجیل که "هیچکسب

برای مسیحیان درستاست/ H نمیآید مگر به وسیلة من "نه بطور کلی, بلکه صرف

هار C یکند و اظ C ار م C ری را انک C دکتر نصر نیز در مورد اسلام این شمول و ک  لی نگ

میدارد که مولانا جلال الدینرومینیز چنیننظری داشت/ هیکقبول میکند که

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

38 عرفان ایران

عنصر تص  وفدر اسلام همیشه پلورالیستی بوده است/

عدنان در این مورد که چه کسانی اهل نجاتاند پرسشمیکند, هیکپاسخ

هC میدهد هر کسی که خودیترا کنار نهاده و پذیرای حقیقتنهایی شده باشد ب

نجاتدستمییابد/ نصر ابتدا اعتقاد خود مبنی بر معادشناسی قرآنی را تصدیق

اظهار میدارد که معاد شناسیهای مختلفهمة ادیان "در فضای G میکند ولیبعد

لام C ظر اع C ن ن C معنوی خودشان صحیح میباشند/" هیکنیز موافقت خود را با ای

میکند/

لم C ه ع C ینه ک C ن زم C در پایان, نصر و هیکدرباره موضوع علم و دین, در ای

نمیتواند راهنمای الهیاتبشود, هم نظر میشوند/

تعلیقات بحث

دکتر نصر در مجموعة آثار فصیح و عالمانه خود دفاع محکم و جانانهای از

ه کرده و اینکبه عنوانبرجستهترین متفکر مسلمان . تفکر و فرهنگاسلامیارا

درایالاتمتحده مطرح شده است/ هیچ کسبه اندازه وی چه از نظر کیفیو چه از

تر C ه دک C نظر کمی در نوشتههای خود از اسلام دفاع نکرده است/ از اینرو آنچه ک

1/ دکتر نصر موضوع پلورالیسم دینی را در این کتابها بررسی کرده است:

Religion and Religious

 

: The ch allange of living in the Mult ire ligiou s wor ld

( charlo tte: The Univer sity o f Nor th Ca ro llina Pr e ss,1985) ; "Pr incipa l

 

Knowledge and the Multiplicity of sacred forms," ch.9 of Knowledge and the

 

sacred, (Albany: SUNY press,1991", 280-308) ; "Islam and the Encounter of

 

Religions," in

 

 

Sufi Essays

(Albany: SUNY press,1991),123-151;

 

در اثر: G و اخیر

"

Religion and Religions, " Ch .1 o f Religion and the Order of Nature

(New

York:Oxford University press,1966),9-28.

 

 

یامدهای C م پ C ل مهم پلورالیسم دینی مطرح کرده است

1

دستک . نصر درباره مسا

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

پلورالیسم دینی و سنت 39

مهمی درباره چگونگی فهم اسلام در امریکا و بقیه جهان انگلیسی زبان خواهد

مکن است C داشت/ چون دکتر نصر خود را مدافع سنتتص  وف معرفی میکند, م

دیدگاه او به عنوان گواهی بر مقبولیتپلورالیسم دینی در سنت تصوف اسلامی

محسوب شود/ ولی بعید نیستکه بزرگانی همچون رومی و ابن عربی از مکتب

ورد C تصوف, پلورالیسم مورد نظر نصر را نمیپذیرفتند و شاید منشأ پلورالیسم م

در سنتتصوفپیدا کرد, ولی چنین منشأیی را میتوان A نظر نصر را نتوان اص

در سنترومانتیکاروپایی و در آثار به جا مانده از خبرگان امور غیبی و س  ری

در پاریسیافت/

پلورالیسم دینی و جاودان خرد

دیدگاهی که دکتر نصر اتخاذ کرده, همان دیدگاه جاودان خردی استکه او

سالها با اشاره به آثار فریتیوفشوان مدعی آن است/ برجستهترین اثر شوان در

The Transcendent Unity of

 

موضوع پلورالیسم دینی نخستینکتاباو با عنوان

 

De l'unité Transcendante Des Religions

 

نوان C ا ع C ه ب C رانس C 1/ چاپ نخست این کتاب در ف

ال C در س

 

 

Harper and Row تشارات C منتشر شده و ان

(Paris; Editions Gallimard, 1948)

 

شد/ شوان

Peter townsend

197 عهدهدار انتشار ترجمه انگلیسی آن به کوشش پتیرتاون سند ë

اثر درخور اعتنای دیگری نیز با عنوان زیر دارد:

 

 

Christianity/Islam

 

: Essays on Esote r ic Ecumenicism (Bloomington: wor ld

Wisdom Book, 1985).

 

 

ترک C وضوع مش C وحدت متعالی ادیان)

1 است که به تفصیل درباره م )

Religions

 

اهری C ه ظ C در وج H عرفای اسلام مبنی بر اینکه ادیان الهی با باطنی یکسان صرف

نون C ه گ C ار رن C یتوان در آث C متفاوتاند, سخن گفته است/ ریشه تفکر شوان را م

لسفه C بانی مکتبجاودان خرد یا ف G 19 ), که ظاهر ë1 C 188.)

 

Rene Guenon

 

هایت C جاویدان است, یافت/ اندیشه اصلی این مکتباینستکه همة ادیان در ن

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

عرفان ایران ê0

یکحرفدارند ولی به شیوههای متفاوتیآن را مطرح میکنند و برای پی بردن

به اینل  بکلی نباید به ظاهر دین بلکه به باطنآن توجه داشته باشیم/

با توجه به اینزمینه, یکیاز مهمترین اختلافاتیکه بیندیدگاه هیکو نصر

خست C له, ن . درباره کثرت ادیان وجود دارد این استکه از دیدگاه هیکاین مس

عرفت C نبه م C پسج C یشود و س C حسوب م C ناختی م C لهای اخلاقی و آخرت ش . مس

شناختی و هستی شناختی آن لحاظ میشود/ در حالی که دکتر نصر تنوع ادیان را

نبههای C ه ج C ند ک C ر چ C د, ه C یدان C در درجه اول متافیزیکی و مربوط به حکمت م

معرفت شناختی و اخلاقی آن را نادیده نمیگیرد/ هیکبا انحصارگرایی مسیحی

دارد C ود ن C جاتی وج C سنتی آغاز میکند/ یعنی این عقیده که بیرون از کلیسا هیچ ن

بول است, C یرقابل ق C این جمله از نظر هیکغ ,(

Extra ecclesiam nulla salus

)

زیرا نمیتواند باور کند که افراد با ایمان غیرمسیحی نتوانند به نجاتدستیابند/

 

ر  د آموزه نجاتدر مسیحیتسنتی, لوازم عمدهایبرای الهیاتو معرفتشناسی

 

دینی دارد که هیکدر بیستسال اخیر عنایتخاصی بدان مبذول داشته است/

 

از سوی دیگر, به نظر دکتر نصر پلورالیسم دینی که به منزله پذیرشوحدت

 

نبههای C یکی از ج H باطنی همه ادیان است, ویژگی محوری جاودان خرد و صرف

 

هC ارتباط بین وحدتو کثرت استکه به اشکال گونا گون در میان آثار صوفیه ب

 

چشم میخورد/

 

ه در C ان ریش C ثرت ادی C ه ک C بتب C ر دو نس C یکه C صر و ه C رشن CC اید نگ CC ش

 

رومانتیسیسم قرن نوزدهم داشته باشد, زیرا تعالیم گنون در زمینه جاودان خرد از

 

رش C حلقههایی در پاریسمایه میگرفتکه با امور غیبی سر و کار داشتند و نگ

 

بود/ در C جیبن C ع A رمانتیکی نسبتبه شرق در میان اعضای این جمعیتها اص

 

حالی که اندیشههای هیکمبتنی بر مشی مذهبپروتستان لیبرال استکه خود

 

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

ê پلورالیسم دینی و سنت 1

ریشه در رومانتیسیسم اشلایر ماخر دارد/ ولی خوشبینی رومانتیکی/ بطور قطع

نقشهایمتفاوتیدر ایندو متفکر معاصر ایفا میکند, به طوریکه هیکخود را

رهبر نهضتی در اصلاح الهیاتدین مسیحی میداند که جهتگیری آن به سمتی

ته C بذول داش C استکه در آن مسیحیان نسبتبه غیرمسیحیان مسامحه بیشتری م

هC انهای ب C باشند, در حالی که دکتر نصر بدون هیچ گونه اصلاح طلبی تجدد خواه

رای C یشود/ ب C ل م . اC زرگن C تفسیری خوشبینانه از اعتقادات سنتی همة ادیان ب

ها C ر دوی آن C انی استو ه C هیکآینده دین مسیحی و برای نصر گذشته آن آرم

آرمان گرایی خود را فراتر از مسیحیتو به تمام ادیان بزرگالهی بسط میدهند/

از اینرو هیکمسلمانان و یهودیان را به مشارکتدر نهضتاصلاح گرایی خود

فرا میخواند تا با انجام اصلاحاتمشابهی در اعتقاداتخود, انحصارگراییرا که

از نظر او امری استمنفور, نفیکنند و نصر مایلاستکه از جاودان خردیکه در

اسلام, مسیحیت, بوداییو غیره وجود ,

(Shamanism)

ادیانمختلفاع  م از  ش  منی

دارد, به همان شیوهایکه در سنتآموخته میشوند و به آنها عمل میشود, دفاع

 

کند/

 

 

عناصر انسانی و الهی دین

تفاوت اساسی دیدگاه نصر و هیکنسبتبه دین بطور کلی در این استکه

هیکدین را پدیدهای بشریو نصر آنرا وحی الهی میداند/ همانطور که در نظر

اشلایر ماخر نیز گوهر دین در تجربة دینی و در نظر شوان لب ادیان در حقیقت

The

Transcendent

1/ نگاه کنید به مقدمهایکه هیوستون اسمیت برای کتاب تجدید چاپ شدة

/

 

 

xxi-xxiii نگاشته است/ص

Unity of Religions

 

متعالی نهفته است/

1

پسدر نظر هیکتفاوتمیان ادیانبا توجه به وا کنشهای

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

عرفان ایران ê2

متفاوت انسان نسبتبه حقیقتباید تبیین شوند, در حالی که نصر این تفاوتها

را تجلیاتمتفاوتی میداند که حقیقتبه واسطه آنها خود را جلوه گر میکند/

هر دو دیدگاه تا حدودی افراطی به نظر میرسند/ خطای هیکدر اینجاست

ظر او C ه از ن C که دین را بیشاز اندازه ساخته و پرداخته انسان میداند, هر چند ک

تماع, C وسیله اج C آرای دورکهایم, مارکسو فروید مبنی بر تع  ین و تش  خصدین ب

اقتصاد و یا عوامل روانی مردود است/ هیکمعتقد استکه دین وا کنشی حقیقی

دا C نسبتبه حقیقتاست, ولی وا کنشی انسانی/ وا کنشی که صورتآن را نه خ

وی C ن را از س C تعین و تش  خصهمة دی G بلکه انسان تعیین میکند/ ولی نصر ظاهر

دین دارانهتر G خدا میداند/ ا گر این امر دایر بر آن باشد که ما به خطا بیفتیم, ظاهر

این استکه دیدگاه نصر را بپذیریم, زیرا دین حقیقی میآموزد که هر رویدادیبا

لکه از C ر ب C ته بش C اراده و مشیتالهی متحقق میشود و حقیقت وحیانی نه پرداخ

سوی خدا نازل میشود/ ولی با توجه به این نکته که هم ساختههای انسانی و هم

دگاه C وحی الهی در سنتهای دینی نوع بشر ملحوظ است, در نهایتباید بین دی

ای C ن ادع C ا ای C نبه را ب C نصر و دیدگاه هیکراه وسطی را پیدا کنیم/ نباید این دو ج

از تجلیاتالهی هستند, خلط A ساختة انسان هستند و یا کام A کاذبکه ادیان کام

کنیم/حتیا گر نور الهیاز همه سنتهایدینیبزرگبتابد, نمیتوانبه ایننتیجه

رسید که شدت این نور در همه ادیان برابر است/ حتی ا گر هر ستاره در منظومه

ظر C ورشیدها از ن C ه خ C یستک C عنا ن C دان م C ن ب C سیاره خود, یکخورشید باشد, ای

ن, C ر ای C زون ب C درخشندگی و توانایی حمایتاز زندگی معنوی یکسان هستند/ اف

حتی ا گر زمانی دین مسیحی نورانیترین ادیان الهی بود, این نه بدان معنی است

یر C ود در س C الم خ C حدوده ع C تی در م C که این دین میتواند شدت اولیه خود را ح

تاریخیاشحفظنماید/

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

ê پلورالیسم دینی و سنت 3

رای C انی ب C آنجا که هیکتفاوتهای دینی را بازتابتفاوت تلاشهای انس

مواجه شدن با حقیقت میداند حق با او است, ولی در این زمینه که تصور میکند

هC ند و ب C نمیتواند خود را به طرق حتی به ظاهر متناقض, متجلی ک G حقیقتعمد

مC لورالیس C یکپ C همین خاطر منشأ همه تفاوتها باید انسان باشد, برخطاست/ ه

(

noumenon & phenomena

) دینیخود را بااشارهبهتفاوتکانتی بین بودونمود

با حقیقتیا حقیقتنهاییکه داراینقشبودیدر مقایسه با دینو نقشنمودی

 

آن است, معرفی میکند/ ا گر به تاریخ فلسفه غربپساز کانتنگاهی بیفکنیم,

 

دری از C ه ق C انتب C و  د ک C میبینیم که ایده آلیسم آلمان مبتنی بر این نکته بود که ب

 

یکC واقعیت نمودی فاصله گرفته که ا گر حذف شود چیزی کم نمیشود/ ا گر ه

 

نمیتواند از "بود" خود بهتر از کانتدفاع کند, دیدگاه او به این نکته منتج میشود

 

حصول C د یکم C اشد, از ح C دا ب C ه خ C یل ب C که دین به جای اینکه وسیلهای برای ن

 

 

در کتاب زیر مطرح شده است:

Roger Trigg

1/ این نکته از سویراجر تریگ

 

"Theologica l Rea lism and Ant ir ea lism" in

 

A Companion to Philosophy of

Religion

 

 

 

, Philip L. Quinn and Charle s Talia fe r ro, eds., (oxford : Blackwell,

1997),219.

 

 

فرهنگیفراتر نمیرود/

 

1

 

سخن نصر آنجا که بر این نکته تا کید میکند که ادیان آن چنان که از سوی

تی C تند, درست استولی وق C خدا وحی شدهاند, تبلورهای مختلفپیام الهی هس

یC صدیق اله C ورد ت C هان را م C بخاطر همین اعتقاد, آموزههای سنتهای دینی ج

میداند, برخطاست/

ورتهای C هیکو نصر هر دو مدافع انواع نسبیگری دینی هستند, ولی ص

طلق C نسبی گرایی افراطیتری نیز قابل تص  ور است/ هر دوی آنها در پی حفظ م

اید C ب H رف C وان ص C بودن هر یکاز جهان نگریهای دینی هستند, ولی به تعبیر ش

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

عرفان ایران êê

ایل C "مطلق نسبی" را در تجلیاتسنتهای دینی خاصیافت/ هیچ یکاز آنها م

ر دوی C نیستیکدین التقاطی را که بنابر میل کسی بوجود آمده مجاز بداند/ ه

آنها خود را مدافع سنتخود در برابر حملاتشکگراییمدرن میدانند/

آیا تعالیم سنتی دین مسیحی منسوب به خداوند هستند?

یحیت C در گفتگو با هیکاستدلالی که دکتر نصر برای ویژگی خدادادی مس

اC ال که آی . سنتی مطرح میکند بسیار ناخوشایند است/ دکتر نصر در مورد این س

حضرتمسیح (ع) تج  سد شخصدوم تثلیث است, بدون آنکه انتظار پاسخی را

داشته باشد, میپرسد:

متو C ا حک C د ب C داون C یکاشتباه بود چگونه خ H ا گر این امر صرف

عدالتبیکرانخود میتوانستروا بداردیکیازادیان بزرگجهان, که

به وسیله آن میلیونها انساندر جستجوینجاتو رستگاریبودهاند, به

مدتدو هزار سال در گمراهیبسر برد? آیا اینفقطیکاشتباه بود?///

اشتباهیفاحشبوده, بنده نمیتوانم H ا گر کسیا  دعا کند که اینامر صرف

1.

"Religions and the concept of the Ultimate

," 272.

 

بپذیرم/

 

1

 

یرنسبی C رشغ C این معنی برمیآید که به نظر او نگ G از این گفتار نصر ظاهر

دا C دالتخ C متو ع C اره حک C گرایانه نسبتبه حقیقتدینی با دعاوی سنتی درب

سازگار نیست/ ولی این ظلم محسوب نمیشود که خداوند روا بدارد که سنتی در

خطا و اشتباه باقی بماند/ اع  م از اینکه این خطا نتیجه گناهی ارادیو مستحق کیفر

باشد/ از C باشد یا آنکه به لحاظ جهل و عجز قابل بخششبوده و مستوجبکیفر ن

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

êë پلورالیسم دینی و سنت

سوی دیگر, این که خداوند روا داشته باشد سنتی به م  دتدو هزار سال در اشتباه

غایرت C دا م C متخ C ا حک C باقی بماند تا از رهگذر آن منفعتی نصیبخلق گردد ب

ندارد, حتی ا گر این نعمتبرای بشر ناشناخته باشد/ در بسیاری از پاسخهایی که

د از C داون C ه خ C ده ک C بیین ش C ته ت C له شرور داده شده استاین نک . در الهیات به مس

ان C تیار انس C ودن اخ C ارتکاب به گناه انسان به لحاظ حکمتی که در امر ارزشمند ب

نهفته است, ممانعتنکرد/

تا کید نصر بر تعداد خطا کاران و نیز مدت این خطا بجا نیست/ بطور G ظاهر

قطع چنین عوامل ک  میای, به موضوع متافیزیکی مورد بحثهیچ ارتباطی ندارد/

تمایزات

ته C ا گر به دو جنبه اراده الهی یعنی اراده تکوینی و اراده تشریعی توجه داش

یحیان C له وجود دیدگاههای متعارضدینی روشنتر میشود/ ا گر مس . باشیم, مس

قرنهای متمادی پرستنده تثلیث بودهاند و اینامر نا گزیر به اراده و قضای الهی,

به معنای تکوینی آن صورت گرفته باشد, لازم نیستکه منطبق با اراده تشریعی

خدا و رضایاو نیز باشد/ خداوند به بسیاریاز چیزهاییکه مغایربا اوامرو احکام

ردن داده است/ رواداری C ناه ک C ازه گ C اوست, امکان وجود میدهد, زیرا به ما اج

تکوینی استو مستلزم جواز اخلاقی و یا دینی نیست/ از A خداوند در اینجا کام

وجود اعتقاداتدینی مغایر با اسلام, بدون مغلطه نمیتوان به این نتیجه رسید که

خداوند به این گونه اعتقاداتاجازه تشریعی داده است/

ته C ظر داش C طمح ن C ری را م C به لحاظ اجتناباز خلطو مغالطه باید تمایز دیگ

باشیم و آن اینکه فرق استبین اینکه کدام دین دارای حقیقتاستو کدام دین

اضر را C صر ح C ان ع C د انس C داون C وسیله نجات استو تفاوتبین آنها و اینکه خ

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

عرفان ایران ê.

ور و C محکوم به حکم کدام دین کرده است/ از نظر قرآن همه ادیان الهی دارای ن

حقیقتهستند ولی این بدان معنا نیستکه همه آنها با هم برابر هستند/ و به این

تگاری C جاتو رس C معنا هم نیستکه در عصر حاضر همه آنها برای رسیدن به ن

به متابعتاز A مناسبهستند/ این نکته را نیز نمیرساند که برخی از ادیانی که قب

آنها دستور داده شده بود, ممنوع اعلام نشده باشند/ به نظر میرسد که دکتر نصر

اینتمایزاترا خلط میکند, آنجا که وقتی مینویسد:

چه بسا کسانی به این بها که پیروان سایر ادیان را جهنمی میدانند

نتوانند ایمان خود را نسبتبه دینشان حفظ نمایند, خردمند کسی است

ایر C مهر و نشان الهی را در هنرهایقدسی, تعالیم و آدابمقدسس O که

1.

Religion and the Order of Nature

,14.

 

سنتهایدینی تشخیصدهد/

 

1

 

اظ C بر اساساین فرضکه خداوند مردم را در ادوار متفاوتی از تاریخ به لح

اوضاع متغیر اجتماعیو تاریخی به رعایتدستوراتادیان مختلفحکم کرده و

لام C با توجه به این نکته که تنها دینی که خداوند برای عصر حاضر امر کرده , اس

دC داون C است, باید از انسان خردمند متوقع باشیم که آیت الهی را در ادیانی که خ

اC د/ ام C خیصده C پیشتر بدانها دستور داده و یا در میراثشان وجود داشته نیز تش

صر C منشأ الهی داشتن یکدین را نباید با اجازه الهی برای عمل به آن دین در ع

حاضرخلطکنیمویا اینکه تصور کنیم میتوانیم آموزههاییرا که اینکبا آن دین

در ارتباط هستند بپذیریم/

خدا بدان حکم کرده از رویتعصبیا A ا گر انسان, دینیرابامنشأ الهیکه قب

دا C ر خ C راب C د; در ب C یح ده C علاقة افراطی به سنتهای فرهنگی خود بر اسلام ترج

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

ê پلورالیسم دینی و سنت 7

طغیان و سرکشی کرده و با قطع نظر از این که به ابعاد باطنی دین مورد علاقهاش

تو  جه خاصی داشته باشد, بجای اینکه به نجاتبرسد به گمراهی میافتد/ از سوی

دون C ه ب C دیگر, لزومی ندارد منکر این امر باشیم که خداوند میتواند کسانی را ک

مت C ند/ رح C نمون ک C جات ره C ه ن C پذیرند, ب C تقصیر نتوانستهاند حقیقت اسلام را ب

بیکران الهی بطور قطع با این حقیقتسازگار استکه او کاملترین نمونه وحی

خود را به آخرین پیامبر برگزیدهاشمحمد(ص) اعطا کرده است/

دلایل کثرت ادیان

اس C ر اس C ازگردیم/ ب C له علت وجودی کثرت ادیان ب . ا کنون میتوانیم به مس

رC راب C ه در ب C تفاوتی استک C رهنگهای م C ود ف C دیدگاه نصر دلیل تنوع ادیان وج

خود را G حقیقتوا کنشهای متفاوتینشان میدهند/ به عقیده نصر خداوند تع  مد

به صورتهایی که متناسببا فرهنگهای متفاوتاستمتجلی میکند تا در آن

ود در C رنامه خ C رح و ب C ا ط C اصرا ب C ور خ C فرهنگها شناخته و ادرا ک گردد و ام

ین C وجود ب C فاوتهای م C یله ت C محلهای مختلفوحی به انجام رساند تا بدین وس

جوامع انسانیرا حفظکند/ نصر اظهار میدارد: "به اعتقاد من ادیان گونا گون خود

1.

Religions and the Concept of the Ultimate

,279

 

یدی استبر وجود جدایی جوامع متنوع انسانیاز همدیگر/"

1

در همین زمینه . م

ود C شوان ادعا میکند که نسبتبه صور خاصدینی تمایلاتملی و یا نژادی وج

 

 

رقه C ونه ف C ه چگ C ن ک C اره ای C درب

Christianity / Islam

2/ برای مثال ببینید به اظهارات او در کتاب

لوتری بیشاز کاتولیکبرای مزاج آلمانیها مناسباست/

 

 

یشتر دوست C دارد/

2

به سخن دیگر هر نژاد و یا ملیتی صورتخاصی از دین را ب

H بت C ر نس C دارد/ هر تجلی الهی یا وحی برای جامعه خاصی که در آن به صورت ام

 

مطلقیدر میآید, معنی دار است/

 

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

عرفان ایران ê8

هC ند ک C هر چند که در اظهاراتنصر بینشژرفی را مشاهده میکنیم و هر چ

ف  وق C از ت H طع C تبیین او در مقایسه با نسبیتفرهنگی مطرح شده از سوی هیکق

بیین C بریم/ در ت C ایی ب C ه ج C یم راه ب C میتوان C بیشتری برخوردار است, با این همه ن

خشی از C ه ب C رضایتبخشتری از کثرت ادیان, تا کید بیشتر بر این نکته استک

برنامه الهیاین استکه وحییا تجلیاتمتوالیبر اساسزمینه معنویادیان پیش

از خود استوار است/

برای تبیین کثرتادیان در نظر گرفتن تفاوتهای فرهنگیو نقشهایی که

ادیانبزرگدر فرهنگهای گونا گونایفا میکنند, کافیبهنظر نمیرسد,زیرا این

گونه به قضیه نگریستن, عنصر پویایمعنویتانسانو دینرا نادیده میگیرد/ هم

چنانکه تاریخ شکوفا میشودو فرهنگها تکامل پیدا کرده و رو به زوال مینهند,

فرصتها برای درک صورتهای مختلفتجلی الهی تبدل مییابد/ از این رو به

جای اینکه مانند هیککثرت ادیان را همانند کثرت قومی تلقی کنیم, باید به تبع

نصر و شوان کثرتادیان را به اقتضای تفاوتهاییدر تجلیکه خداوند متناسببا

اید C نیم, ولی پساز آن ب C بیین ک C یدهد, ت C تفاوتهای فرهنگی آنها را سامان م

طه آن C ه واس C ه ب C اریخی ک C ی از روند ت . فراتر رفته و این تفاوتها را به منزله جز

سفری H خداوند برنامهاشرابرای انسان متحققمیکند بفهمیم/ سیر و سلوکصرف

برای انسان نیست, زیرا معنویتانسان نیز از آن جهتکه معنویتاستمسیری

عنی C اشد, ی C یر دارای ادواری ب C ن س C رد" ای C اودان خ C قتضای "ج C دارد, و ا گر به م

هC دارد ک C ی ن C یسور است/ لزوم C عالی م C الگوهای تکراری داشته باشد, عروج و ت

اC حرکتما صرفچرخشباشد, شاید خداوند از ما میخواهد که در هر تکرار ب

بصیرتبیشتری به نشانههای او توجه کنیم/ باشد که به سوی او بالا رویم/

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

ê پلورالیسم دینی و سنت 9

هفتدلیل بر بطلان نسبیتفرهنگی دین

عC وام C هور در ج C برای ظ G این ا  دعا که تجلیات الهی از سوی خداوند منحصر

خاصی درنظر گرفته شدهاند با واقعیاتزیر سازگار نیست:

پدیده دین C کثرت دینی در فرهنگها, 3 C کثرت فرهنگی در ادیان, 2 C 1

رC ان دیگ C دعوت الهی از پیروان ادی C ë , کلی بودن مدعیات وحیانی C ê ,  گ  روی

تناقضهای C تناقضهای اعتقادی بین ادیان, 7 C . , برای گرویدن به دین جدید

عملی بین ادیان/

هC بیینی ک C ا ت C چون این واقعیاتبطور خاصتری به اسلام مربوط میشوند ب

ه میکند, سازگار نیستند/ . دکتر نصر درباره تنوع ادیان ارا

کثرت فرهنگی در ادیان

کثرتفرهنگیزمانیدریکجامعه دینیواحدپدیدمیآید کهآنجامعهاز

ته C نظر جغرافیایی گسترشپیدا کرده و در ادوار مختلفتاریخ بشری تداوم داش

نزله C ه م C باشد/ نصر کوششمیکند که عنصر محبتو قربانی را در دین مسیحی ب

رومیسفسطهگراییو ش  کا کیتقبلازتولد C وا کنشالهینسبتبهمیراثیونانی

حضرتعیسی (ع) تبیین کند/ ولی مسیحیتدر زمانها و مکانهایی رشد کرده

رومییا تأثیر نداشته و یا تأثیر و نفوذ اندکی داشته است/ C که اینمیراث یونانی

یرات C ه تأث C صاری ک C ول اع C صر در ط C اسلام در اندونزی درستمانند اسلام در م

تغییر یافته, رونق گرفته است/ این تفاوتهای فرهنگی در درون A فرهنگی کام

نی روی C ع دی C وام C ین ج C ه ب C فاوتهایی استک C جوامع دینی دستکم به اندازه ت

بر حسبنیاز برای حفظ تمایز H میدهد/ بنابراین, کثرت ادیان را نمیتوان صرف

فرهنگها و یا کمکبرایرسیدن به برخیاز اهدافمحدود فرهنگیتبیینکرد/

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

عرفان ایران ë0

کثرت دینی در فرهنگها

در درون یکمحیطفرهنگی واحد نیز امکان داردصور مختلفزندگیدین

هC ترکی ک C رهنگمش C یویورکدر ف C وجود داشته باشد/ یهودیان و مسیحیان در ن

بشدتمتأثر از مصرفگراییو صنایع تفریحی استمشترکهستند, هر چند که

دیدگاه دینی آنها بسیار متفاوتاز هم استو هیچگونه تمایلی نسبتبه این امر

مسیحی درهم آمیزند/ بنابراین C نشان نمیدهند که به صورت یکفرقه یهودی

کثرتدینی موجودبینیهودیانو مسیحیاندر نیویورکرا نمیتوانیم بدین گونه

توجیه کنیم که خداوند نیاز دارد با مردمی که دارای فرهنگهای متفاوتهستند

بطور متفاوتصحبتکند/ به سخن دیگر نمیتوان ا  دعا کرد که تفاوت فرهنگی

یل C یان خ C مونهای در م C یویورک ن C ه ن C ح استک C تفاوت دینی را میطلبد/ پرواض

بسیاری استکه در آن تفاوتهای دینی از مرز یکفرهنگفراتر میرود/

1. conversion.

دین گروی (تغییر دین)

 

1

 

هC بیین ک C ن ت C از ای H خص C ن دادهام, ش C غییر دی C لام ت C ه اس C به عنوان فردی که ب

وابستگی دینی را مانند قومیتگرایی تلقیکنیم آزرده میشوم/ هر چند که گاهی

بلیغ C مشاهده میشود که اعضای یکجامعه دینی جز از راه تولید مثل مو  فق به ت

ن آن C ه دی C امعهای استک C انة زوال ج C اعتقادات خود نمیشوند, چنین امری نش

میآموزد که حقیقتاشبرای همه انسانها متجلیشده است/ در حالیکه مردانو

زنان معاصر توه  مات کمونیسم والحاد اومانیسم را کنار مینهند و دیده خود را به

سوی جوامع دینیزنده پیرامون خود میگشایند, نا گزیر هستند نسبتبه تع  هدات

دینیدستبه گزینشی دشوار بزنند, تعهداتیکه در آن ملاحظاتیاز ایندستکه

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

ë پلورالیسم دینی و سنت 1

و اجدادیکداماست,هیچملا کیفراهمنمیکند/ح  تیا گرا کثرمردمخود ¾ دینآبا

مل C ن ع C ه ای C را نسبتبه آنچه که میدانند قانع و راضی نگهدارند, این واقعیتک

فرا گیر است, ح  جتیبرایآن نیست/

ختلف C ان م C تغییر دین خود نشان از توان داوری مردم درباره ارزشیابی ادی

یدا C رایشپ C ری گ C دارد/ البته این نکته بدان معنا نیستکه کسانی که به دین دیگ

میکنند, همیشه دلیل خوبیبرای توجیه انتخابخود دارند/ مردمجهان هر قدر با

یشتری C دتب C سنتهای دینی مختلفآشنایی بیشتری پیدا کنند, تغییر دین با ش

19 به بعد, جوامع دینی تشکیل شد و از سوی . روی میدهد/ در آمریکا از دهه 0

فظ و C کسانی که به دینهای مختلفی از جمله اسلام, هندو و بودایی گرویدند, ح

مورد حمایتقرار گرفت/ فرقههای مختلفدین مسیحی نیزتوجه افراد جدیدی

ن و C یدن از یکدی C دستکش H را به سوی خود جلبکرده است/ تغییر دین الزام

ن

] C ه دی C عهد [

ب C روی آوردن به دینی دیگر نیست/ مسیحیان این مفهوم را برای ت

دید" C ولدی ج C طلاح "ت C ه اص C افرادی بکار میبرند که دین خود را بازیافتهاند, یا ب

 

پیدا کردهاند/ مقارن با رواج دین گروی به اشکال مختلف, کسانی (

 

 

born again

)

که در پیتغییر دینهستند باید سعیکنند تا با بکارگیریعقلو بصیرتخود به

 

خطا نیفتند, درستمانند زمانی که در مقام تصمیم گیری در امور مهم هستند و یا

 

ود را C ن خ C ه دی C یستک C ایل ن C یچکسم C دعاوی متناقضی را ارزشیابی میکنند/ ه

 

سبکسرانه تغییردهد/

 

از C ی, مسیحیتو اسلام کار خود را با دعوتو تبدیل دین آغ . مذاهب بودا

 

کردند, از اینرو فرقههای بسیاریدر این سنتها و سنتهای دیگر وجود دارد/

 

ه آن C بتب C ان نس C ه انس C مستلزم قدم گذاشتن به جامعهای استک H دین گرویغالب

 

بیگانهبوده است/ ا گر چنینتغییر دینیمعتبر باشد, پیام وحیرا نمیتوانبه عنوان

 

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

عرفان ایران ë2

برای افراد داخلآن جامعه منظور شده باشد/ H چیزی تفسیر کرد که اختصاص

کلی بودن مدعیاتوحیانی

H کلیت ادعاهای وحیانی, دستکم در مورد اسلام واضح است/ قرآن صرف

رای C قط ب C ه ف C یستک C ربستان ن C فتم ع C یکمتن منسوخ تاریخی مربوط به قرن ه

ار C مورخین جالب توجه باشد/ قرآن با همه کسانی که به طور جدی با آن سر و ک

داشته باشند صحبتمیکند:

-1 در سوره فتح. 28 ,صف. 9, بقره . 193 , انفال. 39 و آل عمران. 19 این نکته آمده است/

ش  رکون

1

. مO ک  له و لو  ک  ر  ه ال O ظ  ه  ره  ع  لی ال  دی  ن . یO ی و دی  ن ال  ح  ق ل × هدO سو  له  بال O ر  س  ل  ر .  ه  و الذیا O

 

او کسی استکه پیامبرشرا با هدایتو دین درست فرستاد تا آن را بر هر

/( دین پیروز گرداند, هر چند مشرکان خوشنداشته باشند (توبه : 33

ته C مطلق داش H معنای نسبت H ا گر این کلماترا به گونهای تفسیرکنیم که صرف

رC یمانند/ ا گ C مطلق, مسلمانان امروزی از هدایتقرآنی محروم م A باشند نه کام

ان C مه ادی C عنای ه C

ک  ل  ه" (بر هر دین پیروز گرداند) را به م O یظ  ه  ره  ع  لی ال  دین O عبارت"

ل

 

اC جهان قرن هفتم فرهنگعربستان بگیریم, در این صورت روی سخن قرآن ب

ود C تنباط خ C ا اس C فسیری ب C نین ت C ن, چ C ر ای C زون ب C مردم امروز نمیتواند باشد/ اف

ورهای دور دست C ه کش C پیامبر(ص) از وحی منطبق نیست/ زیرا او پیکهایی ب

میفرستاد تا مردم آن سرزمینها را به اسلام دعوتکند (نگاه کنید به آیهایکه به

آن اشاره خواهم کرد)/ رسالتی که پیامبر عهدهدار آن بود, رسالتی جهانی بود:

ع  لمون . ک  ثر النا  سلا ی .  و ل  کنَّ ا G و  نذیر G للنا  س بشیر ¹ نا  ک  ا  لا کافَّ . ر  سل .  و ما ا

و تو را نفرستادیم مگر برای همه مردم مژده دهنده و بیم کننده, ولی بیشتر مردم

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

ë پلورالیسم دینی و سنت 3

1/ با یک تفسیر میتوان این معنا را در آیه "

انما انت منذر و لکل قوم هاد

" (رعد: 7) نیز یافت/ ا گر "واو"

در اینآیه "واو عطفی" باشد اینآیه بدین معناست: همانا تو هم بیم کننده هستی و برایهمه قومها

 

هادی; ولیا گر واو "واو استینافی" باشد, اینآیه بدین معناست: همانا تو بیم کنندهای و بس/ و هر

 

هC ی روایاتی را نقل میکند که منذر را ب . گروهی را راهنمایی است/ در تفسیر المیزان, علامه طباطبا

 

پیامبر(ص) و هادیرا به امام علی(ع) نسبتمیدهد/ وی روایات دیگریرا نیز نقل میکندکه ناظر

 

به هادی بودن حضرتعلی برای هر قومی است/

 

1

 

 

 

/( نمیدانند (سبا: 28

هر چند قرآن خود بیشاز چهارده قرن پیشوحی شده, امروز به دستما

 

رسیده وبا ماصحبتمیکند, ما را بهاسلام میخواندو از پیرویراههایدیگر نهی

 

میکند/

 

 

هC م ب C کO کم  و  صا O کم عن  سبی  له ذل O ب  ل  ف  ت  فرَّ  ق ب O ه و لا  تتَّ  بعوا ال  س O ف ا  ت  بعو  H مستقیم O هذا  صراطی × و انَّ

(1ëê :

قون (انعام

O ل  علَّکم  تتَّ

 

هC و

[بدانید]

این استراه راستمن, پساز آن پیروی کنید و از راههای دیگر ک

شما را از راه ویپرا کنده میسازد پیروی مکنید/ اینهاستکه

 

 

[خدا]

شما را به آن

سفارشکرده است/ باشد که به تقوا گرایید/

 

 

دعوت دیگران به اسلام

منین سفارشمیکند که دیگران را به اسلام دعوتکنند و نیز از . قرآن به م

مجادله بیهودهباآنانبرحذر میدارد/به مردم گونا گونبهصورمتفاوتوحیشده

را C وتآن C خیصداده و دع C لام را تش C ی اس C ولی از آنها انتظار میرود که منبع اله

استجابتکنند/

دی C هO علی  C ی  ر بک  انَّ  ک ل × ع  ال O م  ر واد . عنَّکفی ا  لا O ینا  ز O کوه فلا O م نا  س . هO H ن  سک . لنا  م . ج  ع ¹ م O ک  ل ا O ل

مستقیم

برایهر امتی مناسکیقرار دهیم که آنها بدان عمل میکنند, پسنباید در این امر

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

عرفان ایران ëê

ی راست C ر راه C و ب C با تو به ستیزه برخیزند; به راه پروردگارت دعوتکن, زیرا ت

/(. قرار داری (حج: 7

هC عیتک C ن واق C صدیق ای C لیرغم ت C ه ع C نکته قابل توجه در این آیه اینستک

مناسکاقوام مختلفاز سوی خداوند مقرر شده, آنها نباید درباره چنین اموریبا

پیامبر(ص) مجادله کنند, و به او امر شده که مردم را به سوی خداوند دعوتکند/

یشین را C ناسکپ C ه م C بنابراین پیامبر(ص) باید مردم را به سوی کسی فراخواند ک

مقرر کرده و در این زمینه مردم نباید با او به ستیز برخیزند/

/ 1, قصص. 87 ë . 12 , شوری ë . -1 همچنین نگاه کنید به نحل

1

 

/G کم  شهید O ل  ع  لی O ن الرَّسو O ع  لیالنا  سو  یکو  ¾ شهدا O ل  تکونوا  H وسط ¹ م O م ا . کO و  کذلک  ج  علنا

 

و بدین گونه شما را امتیمیانه قرار داریم تابر مردم گواه باشید و پیامبر بر شما گواه

/(1ê باشد (بقره: 3

اینجا عمومیتاسلام از این اندیشه برمیآید که مسلمانان نه فقطبرای مردم

یکزمانیایکمکان بلکهبرایهمهبشریتباید گواه باشند/ ا گر بخواهند خرده

کسانیهستند که در عصر پیامبر و H بگیرند که در اینآیه منظور از "بشریت"صرف

در همان محیط زندگی میکردند, آیه بعدی تصریح میکند که این هشدار نه تنها

متوجه مخاطبین پیامبر در همان عصر بلکه بدون در نظر گرفتن پیشینه فرهنگی

متوجه همه کسانی استکه پیام قرآن به آنها میرسد/

ن  ب  ل  غ/ . م  به و  م . کO ن  ذر . لاO  نO و  ح  ی  الیَّ هذا القرآ O کم و ا O ی  ن. د  بینی و ب . لله  شهی O ق  ل ا O

یله آن C بگو خدا میان من و شما گواه است/ و این قرآن به من وحی شده تا به وس

/( شما و هر کسرا

[ که این پیام به او]

برسد, هشدار دهم (انعام: 19

یهودیان H علاوه بر ترغیببه ابلاغ و دعوتاز دیگران, قرآن خود مستقیم

 

و مسیحیان را مورد خطابقرار داده و از آنها میخواهد که آخرین وحی الهی را

 

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

ëë پلورالیسم دینی و سنت

,.ê : مران C 1/ اهل کتاب در بسیاری از آیات از جمله در این آیات مورد خطاب واقع شدهاند: آل ع

مورد خطاب قرار . . در سوره جمعه H 77 ,1 / و یهودیان مستقیم ë . ده . 171 و ما ,ê7 . ¾ 98,70 و نسا

گرفتهاند/

یزی C اره چ C ردن درب C بپذیرند/

1

قرآن خود را به منزله آخرین وحی برای حکم ک

رناسازگاری C ا آن س C ود ب C ده ب C ی ش C بدانها وح A معرفی میکند که جوامعی که قب

 

داشتند/ اینآیاتنشاندهنده آ گاهی تاریخیایاستکهبا ایننظر موافقنیست

 

که هر دینی جامعه جدا و مخصوصبه خود را به تقدیر الهی تشکیل میدهد تا از

 

دیگر جوامع جدا بماند/ اولوالبابهر جامعه دینی به قبول اسلام به منزله تمامیت

 

و کمال آنچه که بدان باور دارند, فراخوانده میشوند/

 

ا گر وحی اسلام خود در پیزیر پا گذاشتنحریم مدعیاتادیان دیگر باشد,

 

نمیتوان چنانکه باید آنرا بر حسبنسبیگرایی به گونهای که منحصر به فرهنگ

 

ربستان C مردم ع H واحدی باشد درک کرد/ دلیل دیگری که مخاطبقرآن نه صرف

 

ویش C التخ C یامبر از رس C ود پ C ریت استاز درک خ C مام بش C لکه ت C فتم ب C قرن ه

 

رد و C زام ک C میفهمیم/ در آن هنگام که سفیرانی را همراه با نامه به ایران و روم اع

 

دعوتجهانیو عام به اسلام را علنی کرد/

 

برای نمونه میتوان به نامه زیر که گفته میشود به هرا کلیوسامپراتور روم

 

نوشته شده اشاره کرد:

 

بسم الله الرحمن الرحیم

 

از: محمد بنده خدا و فرستاده او/

 

به: هرا کلیوس, بزرگروم/

 

سلام بر کسانی که پیرو هدایتند/

 

رC را ا گ C من ترا به اسلام دعوت میکنم/ ا گرتسلیم شوی, به سود توست, زی

 

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

عرفان ایران ë.

ناه C تسلیم خدا شوی خداوند دو پاداشبه تو میدهد/ ولی ا گر روی برگردانی, گ

عب  د  ا  لا ا  لله . کم ا  لا  ن O ی  ننا و بی  ن . ب ¾ سوا  ¹ ی  ک  ل  م × ل یا اه  ل الکتا  ب  تعا  لوا  ال . قO

 

/ همه رعایا به گردن توست

 

/.ê . -1 آل عمران

سلمون/

1

. مO دوا  بانا O قولوا اش  ه O ن  ت  و  لوا  ف . دو  ن الله  ف  ا O ن. م H ارباب H ضنا  بعض O و لا  یتَّ  خ  ذ بع H. ش  ر  کبه  شی . نO و لا

 

[

مهر:]

الله

رسول

 

 

/110 C 2/ مجموعه محمد حمیدالله, الوثایق ال  سیاسه, بیروت, دارالنفاس, 107 ,1987

محمد

 

2

 

این نامه نه تنها نشان میدهد که پیامبر (ص) دعوت خود را دعوتی جهانی

میدانستکه نباید به بافتفرهنگی خاصیمنحصر شود, بلکه مبین این نکته هم

نها روی C ه ت C هستکه پیامبر(ص) پیام قرآن را نیز جهانی و عام میدانستکه ن

سخن او با اهل کتابشبه جزیره عربستان, بلکه با مردم سرزمینهای دوردست

نیز هست/

تناقضهای اعتقادی

ا آن C م ب C لورالیس C یکی از بزرگترین مشکلاتی که در مورد همة صورتهای پ

از جمله صورتیاز پلورالیسم که مورد قبول قرآن استو بر اساس C مواجه هستیم

تفاوتی C آن خداوند بوسیله پیامبرانشادیان مختلفرا در زمانها و مکانهای م

ونه C ود دارد چگ C بین ادیان وج G اینستکه تناقضهایی را که ظاهر C ارسال کرده

تحریفاتیصورت G و چه عمد G باید تلقیکرد/ ا  دعا شده استکه در قرآن چه سهو

/ê ده. 1 . 7, آل عمران. 78 , ما ë . 3/ نگاه کنید به: بقره

گرفته است/

3

ادعای دیگر اینکه آنچه که به پیامبران مختلفوحیشده, یکسان

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

ë پلورالیسم دینی و سنت 7

/1ê C 1, شوری. 13 ë0 .¾ 8 , نسا ê . 13 , آل عمران . . 1/ ببینید: بقره

اشد/

1

C ده, ب C بود بنابراین تناقضدر تعالیم باید در چیزی غیر از آنچه که وحی ش

قرآن تفاوتهای دینیرا بطور کلی ناشی از گناه میداند یعنیاز تکبر و حسد/ هر

 

رC روه دیگ C ی از حقیقت خشنود استو نسبتبه گ . گروهی به لحاظ داشتن جز

 

 

/ê روم. 32 , شوری. 2 ,ë 2/ ببینید: آل عمران. 87 , مومنون. 3

ود C ه وج C ا استک C حسد میورزد

2

/ آنچه که در قرآن به چشم نمیخورد این ادع

له مهمی نیست, یا این . اختلافدر اعتقاداتدینی, و چند دستگی میان آنها مس

 

رهنگی C فاوتهای ف C ادعا که اختلافات عقیدتی مانند اختلافات زبانی ناشی از ت

 

است/

 

تفاوتی C ای م C ه راهه C د ک C هیکتعارضات اعتقادی را ناشی از این امر میدان

 

برایوا کنشنسبتبه حقیقتنهایی وجود دارد/ تناقضمیان اینادعاها رابایدبا

 

طلق C ور م C ص H رف C یم, و ص C اهشده C ل ک C داق C ه ح C شناختنسبیتفرهنگی آنها ب

 

عارض C با این نسبیتگرایی که نیاز به اصلاح دارد در ت G اعتقادات استکه ظاهر

 

است/ به همیندلیل استکه هیکخواهان تجدید نظر در دین مسیحی است/ از

 

نظر هیکحضرتمسیح (ع) نباید با خدا یکسان گرفته شده و به عنوان شخص

 

نجاتانسان از گناه قربانی کرد محسوبشود/ ¾ دوم تثلیثکه زندگی خود را بهازا

 

هیکمایل استچنین جنبههایی از دین مسیحیترا اصلاح کند, زیرا به نظر او,

 

این جنبهها با نسبیتحقیقتدینیو این اندیشه که نجاتبیرون از دین مسیحی

 

میسر استسازگار نیست/

 

از سویدیگر به نظر نصر تناقضهای موجود بین اعتقاداتادیان مختلفبا

 

یوههای C ه ش C تفاوتب C این فرضتبیین شده که خداوند خود را در فرهنگهای م

 

رC لکه ب C متناقضی متجلی میکند/ به نظر نصر حقیقتنه بر اساسمعیار انسانها ب

 

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

عرفان ایران ë8

اساستنوع در میزان الهی نسبی میگردد/

تناقضبین ادیان ممکن استدر سطوح مختلفی رویدهد/ گاهی تفاوتها

یره C ان و غ C ا آزادی انس C دا, ی C فاتخ C اره ص C نظری هستند/ فرقههای مختلفدرب

خرب C م A ام C ند ک C یتوان C ه میدهند/ این گونه اختلافات م . نظریههای متفاوتی ارا

عتزله و C ین م C باشند و گاه به دو دستگیهای فرقهای بیانجامند/ نظیر دو دستگی ب

ضور C ارة ح C الوینیها درب C اشاعره بر سر عدل الهی, یا اختلافبین لوتریها و ک

ربانی, ولیمصالحهدر ایننوع مواردحتیا گر ¾ واقعیحضرتمسیح(ع)در عشا

ی از C رخ C ا ب C یستند/ ام C ص  ور ن C ابل ت C یر ق C ود, غ C الزامات فکری مانعی برای آنها ش

اختلافاتبه اندازهای اساسیو عناصر مربوطبه اعتقاداتبه قدریبنیادیهستند

یان C تلافم C ه اخ C یتوان ب C مونه م C رای ن C که مصالحه غیرممکن به نظر میرسد/ ب

نC رد/ ای C اره ک C مسلمانان و مسیحیان درباره مصلوبشدن حضرتمسیح (ع) اش

واقعه که حضرتمسیحبر رویصلیبجان باختیا بر رویصلیبجان نباخت,

یحی, C ن مس C رقههای دی C ثر ف C ظر ا ک C ینی است/ در ن CC اریخی ع CC عیت ت CC یکواق

ذاتی دین مسیحی استکه واقعیتتاریخیآن ¾ مصلوبشدن حضرتمسیح جز

رC وی دیگ C یشود/ از س C به عنوان امری تثبیتشده و غیرقابل تردید محسوب م

ته C ن نک C ه ای C ب H تقیم C مسلمانان نا گزیر به انکار تصلیبهستند, زیرا در قرآن مس

تصریح شده است/

دکتر نصر حتیبهحلاین گونه تناقضنیز امیدوار است, هرچند که بهایآن

یحیان C ظر مس C ه ن C ه ب C ته ک C نسبیتگرایی افراطی درباره حقیقتباشد/ فهم این نک

ه, C لمانان ن C ظر مس C به وقوع پیوسته و به ن H مصلوبشدن حضرتمسیح (ع) واقع

رد, C حثک C ننده ب C مشکل نیست/ درباره این اختلاف میتوان به شیوهای گمراه ک

بدینصورتکه بگوییم قضیه مصلوبشدنحضرتمسیحبرایمسیحیان صادق

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

ë پلورالیسم دینی و سنت 9

اید C را ب "

X

رای C ادق ب C بارت "ص C ضیه ع C ن ق C و برای مسلمانان کاذب است/ در ای

تعبیر کرد/ ولی آنچه که نصر قصد تبیین "

 

 

X یا "صادق به نظر "X

"صادق به اعتبار

ه میدهد/ امور از . آن را دارد بسیار بحثبرانگیزتر است/ او تمثیلی محسوسارا

 

ه میدهد, گوشدادن . زوایایمختلف, متفاوتبه نظر میرسند/ نمونهایکه او ارا

 

د, C تفاوتی دارن C ینههای م C ه زم C به موسیقی باخ است/ این موسیقی برای افرادی ک

 

عبیر و C له در اینجا بر سر چگونگی ت . بطور متفاوت معنی خواهد داشت/ ولی مس

 

تفسیر رویدادهایی که در " کالوری" به وقوع پیوسته, نیستبلکه اختلافبر سر

 

یدا C باط پ C ا ارت C ود م C خود این رویداد تاریخی است/ گاه وقوع حادثه به دیدگاه خ

 

هC تشخیصبلندیو یا کوتاهی صدای رعد بستگی به این امر دارد ک A میکند, مث

 

این صدا را از کجا شنیده باشیم/ بر اساسنظریه نسبیتاینشتاین, همزمانی امری

 

اس C ر اس C یشود/ ب C عینی نیستو بستگی به دیدگاهی دارد که از آنجا توصیف م

 

اظهاراتنصر, حقیقتدینیباید چیزی شبیه همزمانی اینشتاین باشد/ با توجه به

 

نکه C ر ای C بنی ب C بها ندادن نصر به اسناد و مدارکی که هیکدر تایید ادعای خود م

 

حضرتمسیح (ع) خود را خدا نمیدانست, به آنها اشاره میکند و چنین مینماید

 

کهدر نظرنصر رویدادهایتاریخیدر کالوریصدقمدعیاتدینیدرباره اینکه

 

اC صر ب C چه اتفاقی در آنجا رخ داد و یا رخ نداده را تعیین نمیکند/ در این مورد ن

 

A ام C یحی را ک C ن مس C ارتدکسی" که حقیقتدی C کارل بارث بنیانگزار الهیات "نو

 

مستقلاز حقیقتتاریخی رویدادهایی میداند که در کتابمقدستوصیفشده,

 

هم عقیده است/

 

ده C مصلوبش H ال میکنیم که آیا حضرتمسیح (ع) واقع . بنابراین, وقتی س

 

است, نصر پاسخ میدهد که از نظر او به عنوان یکمسلمان, پاسخخیر است, ولی

 

به همان اندازه درستاستکه از دیدگاه دین مسیحی پاسخ بله باشد/ با روشهای

 

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

عرفان ایران .0

صلیب, C ونگی ت C تاریخی ممکن نیست که بتوانیم برای تصمیم گیری درباره چگ

ن کافی جمع آورینماییم, ولی ح  تی ا گر میتوانستیم اثباتکنیم که . شواهد و قرا

H رف C یشود, ص C بات م C چه اث C الوری روی داده, آن C چه حادثهای در ک H و دقیق H قطع

نC ا دی C لام و ی C قیقی اس C عالیم ح C حقیقتی دنیوی استکه به هیچ وجه نمیتواند ت

مسیحیرا ابطال کند/

این گونه نسبیگرایی یا غیر قابل قبول و یا زیان بخشاست/ ا گر تنها دلیل

هC اشد ک C ن ب C ردیم ای C ه ک C. نی ارا C برای پذیرشآن نظریهای که درباره حقیقتدی

بول C یرقابل ق C ل غ C ن دلی C م, ای C بخواهیم تناقضاتظاهری ادیان را از میان برداری

میشود, زیرا مصادره به مطلوباست/ ما باید باور داشته باشیم که ل  بو جان کلام

اوی C همه ادیان یکی است, ولی هر گاه شواهدی بر خلافاین باور در قالبدع

بی است/ C صدق متعارضبه چشم بخورد, به ما گفته میشود که حقیقتدینی نس

حتی ا گر دلایل مستقلی در تأیید دیدگاه بارثنسبتبه حقیقتدینی پذیرفته و

بسطو گسترشپیدا کنند به نحوی که همه ادیان بزرگمعتبر تلقی شوند, نسبیت

گراییایکه بدین صورتحاصل میشود, به خود دین آسیبمیرساند, چنانکه

1/ نگاه کنید به:

Hans Urs Von Balthasar,

The Theology of karl Barth

(San Francisco: Ignatius,

1992).

 

 

ور C هان و ام C ه ج C ن ب C ه دی C منتقدین بارثنیز چنین استدلال کردهاند/

1

برای آنک

هC رای آنک C اشد و ب C یز ب C دنیوی بپردازد, باید حقایقشنه فقط الهی بلکه دنیوی ن

 

ان C بتواند برتری حقایق الهی را از جهت وحیانی بودنشنسبتبه نظر انسان نش

 

دهد, بیان این حقایق به عنوان وحی باید از معیارهای دنیوی که شواهد تاریخی

 

جایز میداند, بهایبیشتری داشته باشد/ کافینیستکه به اقوال الهیفقطدر بازی

 

هC ل شویم/ پرداختن به دین مستلزم این استک . زبان دینی مقام والا و ممتازی قا

 

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

. پلورالیسم دینی و سنت 1

حقیقتدینی از قلمرو خود فراتر رفته و لبریز شود تا جهتهر بازی دیگری را

که مایل به انجاماشهستیم به سوی خدا تغییر دهد/

ا گر واقع گراییرا در خصوصحقیقتدینیکنار بگذاریم, جز اسطورههای

مقدسچیزیبرجا نمیماند/ ا گر دیندارایحقیقتمطلقنباشدو به مجموعهای

از داستانهای آموزنده (جهتتعالی بخشیدن به فکر و اخلاق) و روشنی بخش

تنزل یابد, اهمیتوضرورتدعوتدینی از بین خواهد رفت/

رار دارد, C جا ق C در ک H تشخیصاین نکته که اشکال دیدگاه نسبی گرایانه دقیق

هC نیم ک C هار ک C اطعانه اظ C دارای اهمیتاست/ ابتداییترین وا کنشاین استکه ق

منطق, صدق اجتماع نقیضین را ممتنع میداند, و به همین خاطر استکه دعاوی

ادق C مه ص C متعارضی که از سوی مسیحیان و مسلمانان طرح میشود نمیتواند ه

باشند/ ولی شخصنسبیگرا انتظار چنین وا کنشیرا دارد و پاسخیبرایآن آماده

نسبت H کرده است: دعاویدینی بطور مطلق صادقو یا کاذبنیستند, بلکهصرف

تهای از C انند رش C تند, درستم C به یکقالبدینی تفسیری صادق و یا کاذبهس

ملهای C اصواتکه ممکن استموجبتشکیل جملهای صادق در یکزبان و ج

کاذبدر زبان دیگر گردد/ پاسخ مناسبیکفرد واقع گرا در الهیاتنباید این

یچ C باشد که دیدگاه نسبی گرایانه بیربط و نامفهوم است, بلکه باید این باشد که ه

ود C ن از خ C دلیل خوبی برای قبول آن وجود ندارد و این دیدگاه با فهم و تلقی دی

نC ه ای C الوری ب C تعارضدارد/ اختلافنظر مسلمانان و مسیحیان درباره حادثه ک

د, C تمثیلات مختلفی در سنتهای مخصوصبه خود دارن H منظور نیستکه صرف

دگاههای C د, دارای دی C بلکه منظور این استکه درباره یکحقیقتتاریخی واح

متفاوتیهستند/

خن C ه س C ردید است/ ب C ال و ت .C و بالاخره اینکه نظرگاه نسبی گرایی مورد س

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

عرفان ایران .2

دیگر اینکه آیا چنین موضعی برای دیدن ادیان وجود دارد یا خیر/ دیدگاه نسبی

همه ادیان را از بیرون مینگرد و از آن موضع بیطرفهمة ادیان G گرایانه ظاهر

لان به جاودان خرد, این دیدگاه بیطرف, . را بطور نسبی صادق میبیند/ از نظر قا

عد C بعد باطنی همه ادیان استکه یگانه و واحد استاما هیچ راهی برای نیل به ب O

هC ظری استک C مان ن C باطنی, مستقل از بعد ظاهری هر دین وجود ندارد و این ه

وثقی C اوی م C یم دع C شوان و نصر حاضر به قبول آن هستند/ حال ا گر ما نمیتوان

هC. ارا C که نسبتبه ظاهر دین نسبی است C درباره حقیقتباطنی دین بطور اعم

اC میرود/ م C ین ن C ن از ب C وهر دی C دهیم, تناقضهای اعتقادی در باطن بیطرفگ

نمیتوانیم بگوییم که از منظر باطنی حقیقتخالده, مصلوبشدن حضرتمسیح

نیم C ظر ک C (ع) نه صادق استو نه کاذب, زیرا نمیتوانیم ازدیدگاه باطنی اظهار ن

مگر به وسیله ظاهر/ از دیدگاه باطنی اسلام, ما میتوانیم به فهم اهمیتمعنویرنج

هایت C ا در ن C ویم, ام C ل ش . رهایی بخشحضرتمسیح (ع) در درون مسیحیتنا

¾ وC مین س C یله ه C ه وس C دیدگاه مسیحیتناقصتلقی میشود/ شاید خداوند حتی ب

ود C وی خ C ه س C یحیان را ب C رده, مس C خدوش ک C تفاهمی که مسیحیترا معیوبو م

هدایتکند, ولی کمال حقایق معنویرا که در سطح باطنی دین مسیحی بجا مانده

باید در باطن اسلام یافت, نه در باطنی بینام و نشان که مربوط به هیچ دینی نباشد/

وقتی میبینیم که تعارضهای آموزه ظاهریدر جنبة باطنی ادیان پژوا ک دارد,

باید به این نکته نیز توجه داشته باشیم که تفاوتهای آموزهای را نمیتوان مانند

پوستپرتقال به راحتیبه دور انداخت/ تفاوتهای ماهوی پوستپرتقال, لیمو

به H و نارنگی نشانه تفاوتدر درون این میوهها است/ تعارضهای آموزهایدقیق

این خاطر وجود دارند که هر دینمنحصر به یکجامعه نیست/ ا گر اختلافاتبه

ود C ناقضوج C ان ت C اموری که از حیثفرهنگی نسبی هستند محدود میشد, امک

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

. پلورالیسم دینی و سنت 3

قبل از . نمیداشت, هم چنانکه بین این دو ادعا که فعل, در زبان انگلیسی معمو

مفعولو در زبان فارسیبعد از مفعول قرار میگیرد تناقضی وجود ندارد/ هنگامی

که اختلافا  ت آموزهای صورتتناقضبه خود میگیرد, مبین این نکته استکه

اC لویحی ادع C مدعیان دو طرفتناقضبا هم اختلافنظر دارند/ هر یک بطور ت

میکند که طرفمقابلاشدر فهم امور برخطاست/ محدود کردن اختلافاتادیان

به ابعاد ظاهری آنها به این معنا نیستکه متوجه این نکته نشدهایم که اختلافات

ظاهری میتواند استلزام باطنی داشته باشد/ باید همواره در م  د نظر داشته باشیم که

ند C یتوان C یشوند م C راز م C هان اب C ون ج C دیدگاههایی که در سنتهای دینی گونا گ

تلافات C ه اخ C وزهای ب C تلافات آم C مه اخ C دیدگاههایی عمیق باشند/ نسبت دادن ه

فرهنگییا اجتماعیبه منزله محدود و منحصر کردن آنها در لایهای سطحی است

که ادیان هم در مرحله ظاهریو هم در مرحله باطنیآن را انکار میکنند/

تناقضهای عملی

ناقضهای C میتتر از ت C م اه C ملی ک C در میان سنتهای دینی, تناقضهای ع

رهیز C آموزهای نیست/ یکدین از تابعیناش میخواهد که از خوردن گوشتپ

رگزاری C ه ب C کنند, دینی دیگر مراسم عبادی قربانی حیواناترا میطلبد/ اسلام ب

ا و C یایی در دع C نماز به سوی کعبه توصیه کرده, در حالی که رعایتجهتجغراف

H له جهتنماز کمکی استخصوص . نماز در دین مسیحیقابل ملاحظه نیست/ مس

1 و آیات بعدیرا/ ê 1/ ببینید : بقره . 2

در روشنکردن دیدگاه اسلام نسبتبه تکثر ادیان/

1

تغییر قبله از بیتالمقدسبه

مکه نقطه عطفیدر وحی اسلام استکه در آن مسلمانان بطور بارز از یهودیان و

 

ده C وان C راخ C مسیحیان مدینه, که به پذیرشوحی جدید و پیامبر آن محمد(ص) ف

 

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

عرفان ایران .ê

شده بودند,متمایز شدند/ در همانحال اذعان شده بود که هر قبلهایاعتبار خود را

دارا است/ نمازهایی که مسلمانان قبل از تغییر قبله رو به بیت المقدسبجا آورده

هت C ه ج C به ما یادآوری میشود که خداوند محدود ب G بودند, باطل نشده و مکرر

خاصینیست, مشرقو مغرباز آن اوست, و به هر سویی که رو کنید, رو به خدا

/11ë . 1/ بقره

ماز C ه ن C وی مک C ه س C کردهاید/

1

با این همه خداوند بندگانشرا موظفکرده که ب

بخوانند/

 

نکتهای که اینجا مطرح گردید نه تنها درمورد جهتنماز بلکه بطور کلی در

 

مورد جهتعملی زندگیدینینیزصدقمیکند/ شیوههای زندگیغیر از آنچه که

 

یC رب اله C ه ق C یدن ب C رای رس C ده و ب C معین و مقرر ش A اسلام بدانها فرمان داده, قب

 

طع C یبرد ق C راههای معتبری بودند/ به عبارتدیگر این راهها ما را به سوی خدا م

 

یشگاه او C ه پ C رای داوری ب C ب H هایت C را ن C نظر از اینکه چه شیوهای را دنبال کنیم, زی

 

ختلفو C صار م C ناسب اع C ه ت C دگی ب C ختلفزن C یوههای م C یم رفت/ ولی ش C واه C خ

 

فرهنگهای متفاوتدر پاسخ به نیازهایی که خداوند به خاطر آن پیامبران (ع)

 

ورت C رین ص C لام در آخ C متع  ددشرا مبعوث کرد, در نظر گرفته شدهاند/ ولی اس

 

وحیاشنه چیزیدرمسیر زمان جایگزین آن میشود و نه به گوشهای خاصاز

 

ردم C مه م C رای ه C کره زمین منحصر میگردد/ قدرت انعطافپذیری اسلام آنرا ب

 

صون C نیانگزار آن م C متناسبکرده است/ اسلام تنها دین بزرگی استکه وحی ب

 

مانده است/ فهم احکام عملی آن دشوار نیستو راهی را که اسلام توصیه میکند

 

راهی استکه همه بشریتبدان فرا خوانده میشوند/

 

بهترینتبیینبرایبسیاریاز اختلافاتعملیدر میان فرهنگها تبیینهای

 

ل هستیم, . نسبی گرایانه است/ برای اینکه نشان دهیم نسبتبه دیگران احترام قا

 

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

.ë پلورالیسم دینی و سنت

وابسته به قراردادهای اجتماعی هستند/ H شیوههای گونا گونی وجود دارد که غالب

مکن استدر C یشود, م C حسوب م C ترام م C انه اح C رهنگنش C ه در یکف C چیزی ک

فرهنگی دیگر موجب رنجششود/ ولی اختلافات عملی بین دستورات اسلام و

دیگر ادیان عمیقتر از این است/ بین اسلام و دیگر ادیان دربارة اعمال عبادیو

رآن C تلافاتدر ق C ن اخ C ود دارد/ ای C فاوتهایی وج C نیز نحوه ارتباط با دیگران ت

بیاهمیتتلقی نمیشود/ بلکه در قرآن آمده که در میان بنی آدم برخی از جوامع

/ 1/ اعراف. 20

به راه راستهدایتشده و برخی نیز گمراه شدهاند/

 

1

 

متر از C ه ک C ک C ان C یان ادی C ملی در م C تلافات ع C ه اخ C ییابیم ک C ن در م C نابرای C ب

ها C ین آن C تلافات ب C دال بر این امر استکه اخ C تناقضهای آموزهای آنها نیست

بیشتر از گونا گونی فرهنگی است/ بین شیوههای زندگیای که اسلام آنها را مجاز

یC فاوتهای ذات C عاصر استت C میداند و شیوههایی که مقبول جامعه مسیحیتم

حیط C زاج و م C تلافدر م C نوان اخ C ه ع C تلافاترا ب C وجود دارد/ ا گر تبیین این اخ

ام C یرفت/ احک C ین م C لام از ب C ریعت اس C فرهنگی میپذیرفتیم, نیروی اخلاقی ش

رC شریعتراهنمایی استبرای همه انسانها به سوی بهترین شیوه زندگی/ دیگ

شیوههای زندگیدر چارچوبدارالاسلام قابل تحمل هستند, چنانکه آزادیهای

بسیاریبه اهل ذمه اعطا شده که در نتیجه آن میتوانند بر اساسمقرراتو قوانین

هودی C خود زندگی کنند/ ولی سخن اسلام این نیستکه قبول هر یکاز ادیان ی

ان C ایر ادی C مسیحی و اسلام علیالسویه است/ اسلام در همان حالیکه نسبتبه س

تساهل دارد, ا  دعا میکند که راه او همان راهی استکه خداوند بدان دستور داده

است/

هC بتب C ذشته نس C لمانان در گ C یحیان و مس C هودیان, مس C ی از ی C متاسفانه, برخ

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

عرفان ایران ..

یکدیگر نابردبار و متعصببوده و اینکنیز همین رویه را ادامه میدهند/ علاج

صر C تر ن C دک G اهر C مچنانکه ظ C یده و ه C نار کش C این بیماری این نیستکه خود را ک

نC نابرای C د ب C پیشنهاد میکند ا  دعا کنیم چون همه ادیان از طرفخدا وحی شدهان

یکC وی ه C ه از س C تفاوتی ندارد که تابع کدامیکاز آنها باشیم, راه علاجی نیز ک

پیشنهاد شده نمیتواند مورد قبول مسلمانان باشد/ زیرا از نظر او علاج کار تسامح

وا کنشهای انسانینسبت H وتساهلیاستمبتنیبر ایناندیشه که همه ادیانصرف

بول C رای ق C ملی ب C لی ع C نوان دلی C ه ع C له جنگدینی را ب . به خدا هستند/ هیکمس

هC پلورالیسم دینی مطرح میکند و پاسخی که دکتر نصر بدان میدهد, این استک

ولوژیسکولار است/ . منشأ ا کثر جنگهایقرنبیستم نه اختلافدینی بلکه اید

با توجه به این نکته که دکتر نصرمطرح کرده است, نمیتوانیم منکر اینامر باشیم

کهتعصبدینی میتواند بالقوه موجبخشونتگردد/ ا  ما در مواجههبا اینخطر,

حیح C ه ص C دارد, ن C این ا  دعا که به خاطر امر خدا هیچ دینی بر دینی دیگر برتری ن

دین C تاد/ ب C استو نه کافی/ صحیح نیستبه سببهمان دلایل دینی که مذکور اف

معنیکه اسلامبا تأ کید برتریخود را نسبتبه ادیان دیگر به منزله م  کمل هدایتی

نازل شده, اعلان میکند/ کافی هم نیست, زیرا تساهل و تحمل دینی A الهی که قب

واقعی زمانیحاصل میشود که انسانها یاد بگیرند به اعتقاداتدینیکسانیکه به

عنای از C نظر میرسد در اشتباه هستند, احترام گذارند/ کلید تح  مل و تسامح نه به م

تلافات C بین بردن و یا نسبی پنداشتن اختلافات بلکه به معنای تمایل به قبول اخ

واقعی میباشد/ برای مسلمانان, هر علاج موثریبرایتعصبباید در درون خود

یC اسلام یافتشود/ به سخن دیگر علاج واقعه, تسلیم در برابر اراده و مشیتاله

هC یریم ک C است/ ا گر شایستگی داشته باشیم که خود را مسلمان بنامیم, باید یاد بگ

تسامحو تح  ملیرا که اسلام بدان امر کرده بهتر درککنیم و محترم بشماریم/

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

. پلورالیسم دینی و سنت 7

نتیجه گیری

دکتر نصر تفاوتبین نگرشمدرن به دینو نگرشداخلی خو  د دیننسبت

یشود/ C به ادیان را متذکر میگردد/ از دیدگاه مدرن نسبیتدعاوی دینی مطرح م

اینجا بین دیدگاههایمدرن و دیدگاههای دینیتعارضپیدا میشود/ م  دعای آنها

این استکه هر یکخود حرفآخر را میزند/ شالوده دیدگاه نوینی که نصر از

آن دفاع میکند بصیرتنسبتبه ابعاد باطنی ادیان جهان استولی این بصیرت

هنوز بصیرتو عقیدهای انسانی است/ از سوی دیگر, مبنای درون دینی اسلام,

ل جدید درباره ادیان را باید در تفکر . وحی الهی است/ این ادعا که پاسخ به مسا

نظری انسان یافتنه در وحی, به معنای تضعیفحج  یتمطلق وحی الهی است,

تیابی C به نحوی که این اعتقاد که ارشاد و هدایتالهی از منبع وحی الهی قابل دس

وجانه C اطر لج C علق خ C است, به مخاطره میافتد/ قرآن تکبر, حسد, دلبستگی و ت

نسبتبه سنتو انحرافاز حقایقوحیانیسابقرا از دلایل انکار اسلام برشمرده

است/ در هیچجایی از قرآننمیتوانیم اینفکر را بیابیم کهخداوند به عدم پذیرش

اسلام بهاین منظور که جوامع را از امت اسلامی جدا نگهدارد, امر کرده باشد/

عظیم C رای ت C دیدگاه سنتی تف  کر اسلامی که دکتر نصر از آن تمجید میکند, ب

ه نمیکند/ توصیفیکراه و . امور سنتیازآن جهتکه سنتی استهیچ دلیلیارا

یا اعتقاد به عنوان امریسنتی, هیچ ملا کیبرایدرستییا حقیقتفراهم نمیکند/

نی C در حالی که بسیاری از چیزهای درستو صحیح را میتوان در سنتهای دی

انسانی یافت/ صحتو درستیراهها و اعتقاداتبه لحاظ سنتی بودنشان نیست,

هر چند که در جریانهای تاریخی که از طریق آنها سنتها شکل میگیرند, باید

انتظار زوال بسیاری از چیزهای نادرستو تحقق حکمتواقعی را داشته باشیم/

ا گر سنتی بودن ملا کصدق امور نیست, پسملا کهای حقیقی کدامند? پاسخ

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

عرفان ایران .8

هC خست آنک C هیکاین استکه دو ملا کبرای درجه بندی ادیان وجود دارد: ن

قیقت C وی ح C ه س C حوری ب C ود م C دین باید کارایی داشته باشد تا پیروانشرا از خ

لی C یکدلی C ند/ ه C دین باید اخلاق حسنه را تقویتک ,H محوری معطوفکند; ثانی

هC یحی ک C بایددین مس C ا را ن C لا که C ن م C ه ای C ند ک C نمییابد مبنی بر اینکه تصور ک

اسخ C ند/ پ C رآورده ک C آموزههای سنتیاشدرباره تجسم و بازخرید اصلاح شده ب

یحی C ن مس C دکتر نصر به این پیشنهاد این استکه حاصل کار نه اصلاح سنتدی

رای C نتب C ود س C د از خ C نصر میخواه G بلکه شکستن آنست/ در این پاسخ ظاهر

ارزشیابیادیان استفاده کند/ به نظر میرسد زمانیکه نصر به وجود مراتبمختلف

تجوی C ه در جس C فهم اعترافمیکند, به حقیقت نزدیکتر میشود/ به جای آن ک

معیاریمطلقباشیم که ازآنبرای ارزشیابیدعاویدینی استفاده کنیم,بهتر است

که در جستجویروشیباشیمبرایتحصیلحکمتو آشکار شدن حقیقت/برای

شناختخدا, نباید انتظار داشته باشیم که خداوند با مفاهیم و تص  وارتپیشینی که

ا را C ینشم C از او داریم منطبق شود; بلکه باید خود را از همه فرومایگیهایی که ب

خدشهدار میکند, پیراسته کنیم/

¾ وC اینجانبهر چند که به سنتپلورالیسم دینی مورد دفاع هیکو نصر س

ردید دارم/ C دکی ت C یز ان C ظن دارم, ولی باید اعترافکنم که دربارة انتقادات خود ن

یح C ا مس C مسیح شناسی جان هیکدر میان همه متکلمین مسیحی معاصر ب G ظاهر

شناسی اسلام سازگارتر است/ در حالی که به مسیحیان تعلیم داده شده که حضرت

یکC رده, ه C طا ک C عیسی (ع) جان انسانی خود را در صلیببرای نجاتجهان اع

اظهار میکند که مسیحیانباید از ادعای الوهیتحضرتمسیح(ع) دستبردارند

نند/ C ذیر استدرکک C ان پ C تا بتوانند نجاتی را که به وسیله ا کثر ادیان جهان امک

ود C یکوج C بنابراین, علی رغم هر عیبو نقصی که در برنامه پلورالیسم دینی ه

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

. پلورالیسم دینی و سنت 9

قدیر و C ور ت C جام داده, در خ C یحی ان C ن مس C دارد, هیکبرای اصلاحاتی که در دی

تشویق است/

نش C ن را یکوا ک C ه او دی C ن استک C نقصاساسی پلورالیسم دینی هیکای

انسانی صرفنسبتبه خدا و یا حقیقتنهاییتعبیر میکند, در حالی که اسلام به

یکC ما میآموزد که دین وحی الهی است/ این نکته در نقدی که دکتر نصر به ه

وارد کرده نیز وجود دارد, ولی ا گر وحی را به منزله ارتباط مستقیم خدا با انسان

طلق C اید شأن م C بدانیم, به نظر میرسد که دکتر نصر در درک این نکته که وحی ب

داشته باشد, ناتوان است/

از سوی دیگر دکتر نصر شارح برجسته و درخشنده تفکر اسلامی در غرب

اید C یرم/ ش C رده بگ C ه او خ C ردید ب C است C دون احس C م ب C استبه نحوی که نمیتوان

اندیشههایاو را خوبدرکنکردهامویا شاید نکاتمطرحشده در مصاحبه, ا گر

اید C دکتر نصر آنها را به کتابتدر میآورد به نحو دیگر تبیین میگردید و یا ش

وزههای C توان در آم C پاسخ رضایتبخشبه ایراداتی را که به نصر وارد کردهام ب

ود C جاودان خرد یافت/ پیشنهاد جالبی در کتاب

وحدتمتعالی ادیان

شوان وج

ورت C ه ص C دارد, آنجا که اظهار میدارد هر وحی دارای کارکردی باطنی نسبتب

 

پیشین دین است:

 

 

"برای مثال, مسیحیتنسبتبه صورتدین یهود, باطنی استو

هودی/ C یحی و ی C ن مس C دین اسلام باطنی استنسبتبه صورتهایدی

لحوظ C نجا م C ه ای C البته این نکته زمانی معتبر استکه از دیدگاه خاصی ک

یم C استبدان توجه کنیم و ا گر معنای تحتاللفظی آنرا مد نظر قرار ده

از H غلطاز آبدرمیآید/ علاوه بر این, از جنبهایکه اسلامصورت A کام

یعنیچوناسلام تاحدودیازنظر CC دو دینتوحیدیدیگر متمایز است

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

70 عرفان ایران

نبهای C لام دارای ج C ه اس C بتب C این ادیان نیز نس CC صورت محدود است

باطنیهستند,و همینقابلیتتعویضدر ارتباط, درمورد دینیهودیو

مسیحینیزصدق میکند/ ولیارتباطیرا که در ابتدا به آن اشاره کردیم,

نسبتبه دومیصریحتر است, زیرا اسلام به نام روح,صورتهایپیش

از خود را درهم شکستو نیز مسیحیتبود که صورتدینیهود را در

1. Frithjof Schuon,

The Transcendent Unity of Religions

(New York: Harper

and Row, 1975),29.

 

 

هم شکست, نه بالعکس/"

 

1

 

ه. در این جا, دستکم, دلایلی مبنیبر تق  دم اسلام نسبتبه ادیان پیشین ارا

شده است/ ا  ما اسلام نه تنها صورتهای قبلی را به نام روح درهم میشکند, بلکه

صورتخود را جایگزینآن صورتهایدرهم شکسته میکند/ و این صورتیا

جنبه ظاهری استکه راه رسیدن به روح (معنی) یا جنبه باطنیرا شکل میدهد/ و

به لحاظ همین محتوا و شأن و جایگاه اسلام در سلسله متوالی ادیان وحیانی است

که جامعترین دین محسوب میشود/ علاوه بر این, اسلام حقایق ادیان وحیانی

پیشاز خود را زیر پا نمیگذارد, بلکه آنها را تأیید میکند/ اسلام فقطآن چیز را

اC حرافو ی C اد و ان C ل فس C درهم میشکند (نسخ میکند) که در ادیان دیگر به دلی

محدودیتزمانی اعتبارشان نادرستباشد:

(18 : ¾ فون (انبیا O ل م  ما ت  ص O کم ال  وی O ق و ل . هو زا  ه O غه  ف  اذا O ف  بالح  ق علی البا  طل  فید  م O ق  ذ. بل  ن

ابود C بلکه حق را برباطل فرو میافکنیم, پسآن را درهم میشکند و بنا گاه آن ن

میگردد/ وایبر شما از آنچه وصفمیکنید/

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

انشعابو تش  عبدر سلاسل تص  وف

(نمونه:طریقتنعمتاللهیه)

مروری در آثار تاریخیصوفیانه استاد زنده یاد دکتر عبدالحسین زرینکوب

دکتر سیدمصطفی آزمایش

از میان آثار بسیاری که از قلم استاد زنده یاد مرحوم دکتر عبدالحسین زرینکوب

برجا مانده, پارهای به پژوهشهای تاریخی اختصاصدارد همانند

بامداد اسلام

,

 

دوقرنسکوت

,تاریخمردمایران,تاریخایرانبعدازاسلام و//// اینآثار بیشتر از

آنکه از نظرگاه پژوهشگریو تاریخشناسی صرفقابل تو  جه باشند, از این نظر

ود را C تاد خ C که اس C < که مع  رفدیدگاه استاد و چشمانداز تاریخی <اندیشه ترقی

1/ نقطه اوج نگرش <متفاوت> استاد را میتوان از خلال مضامین کتاب

در کوچه رندان

بازیافت/

 

دید از C ر ج C ز تو  جهند

1

/ در سالهای اخیر دو اث . میباشند, حا C وامدار آن میداند

 

تجودر C

بالهجس C ران و دن C ص  وفای C تجودرت C استاد انتشار یافتکه بهترتیبجس

ترش C

تص  وفایران

نام داشتند/ این دو کتاب اخیر را میتوان بهنحوی بسطو گس

راغت C ادقتو ف C ه ب C

 

 

وفیه دانستک C مضامین اثر قبلی استاد یعنیارزشمیراثص

متری از C انههای ک C د و نش C بیشتر نگارشیافته و از پختگی زیادتری برخوردارن

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

72 عرفان ایران

شتابزدگیدر طرح مقولاتدر آن به چشم میخورد/ معذلکخواننده آثار استاد

نباید به دنبالکشفوقایع تاریخیباشد,تنهابرایدرکفلسفه استاد ( کهبازتابش

بیشاز همه در کتاب

نهشرقی, نهغربی, انسانی

بهچشم میخورد) باید به آشنایی

اجمالیبامطالبموردبحثا کتفا نماید/ در بعضی موارد تاریخهایذ کر شدهو یا

 

میتوان C تند و ن C نکاتیاد شده بهعلتنقل از حافظه, دستخوشکم و زیادی هس

 

اعتماد چندانی بدانها نمود/ در هر حال قسمتآخر از

 

 

دنبالهجستجودرتص  وف

ص  وفدر C یاتت C جدید ح C ه دوران ت C

ایران و بخشآخر ازارزشمیراثصوفیه

ب

رC ایران اختصاصدارد, و استاد میکوشد در این دو کتاب نقطه تأ کید را بیشتر ب

 

چه در C روی بروز انشعاباتو اختلافاتدر تاریخچه تص  وفجدید ایران نهد/ آن

 

اC زیر میآید مروری در این بخشاز آثار یادشده استاد میباشد که موردتوجه م

 

قرار گرفته است/ استاد در اینباره میفرماید:

 

امحمدعلی C ات آق C ا وف C ب H خصوص C <با خاتمه دوران شور و هیجان نورعلیشاه و م

 

که در قلع و قمع صوفیه مجاهدهای فوقالعاده مصروف C بهبهانی مجتهد کرمانشاه

 

H تص  وفنعمتال  لهیبا وجود ادامه مخالفتعلماو فقها بالاخرهتدریج C میداشت

 

از حالت انزواییکه دغدغه خاطر فتحعلیشاه قاجار و ح  کام و ع  مال او و بیم آن که

 

هدفنهضتنورعلیشاه و یارانشمعارضه با قدرتصوری حکومتباشد بر آن

 

ورعلیشاه از C لفای ن C ین خ C تلافاتدر ب C روز اخ C تحمیل کرده بود, بیرون آمد و ب

 

هC د ک C یکطرفو ظهور مناقشات فقها با یکدیگر و با دستگاه سلطان موجبش

 

امعه C تواری در ج C ای اس C جای پ H طریقه نعمتال  لهی هم مثل طریقه ذهبی تدریج

 

اوایل عهد قاجار پیدا کند و قسمتعمده قلمرو تص  وفایران بین این دو سلسله

 

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

انشعاب و تش  عب در سلاسل تص  وف 73

/33. 1/ دنباله جستجو در تص  وف ایران,ص

تقسیم شود/>

 

1

 

که بعضی از آنها C چند صفحه بعد میافزاید: <با این همه صوفیه و مشایخ طریقت

ر آن C دیگ //// C ودند C حتی از بین فقها یا از خانوادههای روحانی عصر برخاسته ب

هندرت C ز ب C ردند ج C امه کسبک C ین ع C ذشته در ب C ایخ گ C ه مش C شهرتو قبولی را ک

نتوانستند به دستآورند///

[چرا که]

با نیل به امنیتو قدرت, بین اهل خانقاه هم

ر دو C د و ه C دید آم C مثل اهل مدرسه بر سر مسند و ریاست اختلافو منافستپ

 

لی C عابات داخ C تلافاتو انش C ار اخ C سلسله نعمتال  لهی و ذهبی به اندکمدت دچ

 

 

/ 2/ همان,ص 338

شدند/>

 

2

 

اران C ورعلیشاه و ی C انی ن C و در ادامه میفرماید: <در هر حال

[بعد]

از نهضت روح

وی/// قسمتعمده تاریخ تص  وفدر منازعات داخلیمشایخو کشمکشآنها بر

 

سر احراز عنوان قطبیتعصر و جلب ا کثریتمریدان به سر آمد و برای نشر و

 

احیایمعارفو میراثگذشته, جز بهندرتو در بین معدودیاز اهل ذوقو حال

 

فرصتنیافت/ احوال دو سلسله بزرگطریقتدر اینمدتاینکشمکشداخلی

 

حطاط آن C عفو ان C را که با سایر عوامل اقتصادی و اجتماعی در ایجاد اسبابض

 

 

/3ê 3/ همان ,ص 0

ات C بعد از وف H کمککرد نشان میدهد/>

3

<اختلافیاران نورعلیشاه مخصوص

مجذوبعلیشاه ظاهر گشتچرا که ا کثر مریدانبه حکم اشارتمرشد,بعد از وی

 

اجی C به حاجی زینالعابدین شیروانی که مستعلیشاه لقب داشت پیوستند ا  ما ح

 

یز گشت/ C عارضاو ن C دعی و م  C رد و م C صدیق نک C ملارضا همدانی خلافتاو را ت

 

بهعلاوه یکدسته دیگر کهبعدها در عصرما شمسالعرفامر  وج طریقه آنها گشت

 

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

7 عرفان ایران ê

نیزبعد از وفاتمجذوبعلیشاه انشعابیافت/ ایندسته کهبیشتر در عتباتو هند

لیفه C ود را خ C ه خ C ود ک C ادی ب C ترآب C یدحسن اس C ه س C نسوب ب C یکرد, م C عالیت م CC ف

مجذوبعلیشاه میدانست/ پیروان حاجی محمدرضا کوثر هم به نام او " کوثریه"

12 ) از پسر وی ê خوانده شدندو بعد از حاجیملارضا که در کرمانوفاتیافت( 7

لافت C ردند/ خ C 129 ) تبعیتک .) حاجی میرزاعلی نقی معروفبه جنت علیشاه

سیدحسین هم از طریق شیخ عبدالقدوس کرمانشاهی بعدها به شمسالعرفا رسید

حبت C ه ص C تبات ب C ه در ع C 12 ) ک ë ی ( 3 C 13 )/ ا  ما حاجی زینالعابدین شیروان ë3)

نورعلیشاه پیوسته بود, بعد از مجذوبعلیشاه در نزد ا کثریتیاران وی بهعنوان

قطبوقتمورد تکریم گشت/ بالاخره چون بعد از بازگشتاز آخرین سفر حج

و کالبدشدر C نه پساز بازگشت C 1/ وفاتحاج آقا میرزا زینالعابدین در اثنای سفر حج رخ داد

مدینه بهخا ک سپرده شد/

خویشدر سنیقریببه شصتسالگیدرگذشت

1

,بر موجبوصیتویحاجی

طب C متعلیشاه ق C زینالعابدین شیرازی معروفبه میرزا کوچکو ملقببه رح

 

در C یاران طریقتوی گشت/ وی که از جانب محمدشاه قاجار بهعنوان نایبالص

 

ملقب/// بود, در تنظیم امور مربوط به طریقتتوفیقبیشتری یافتاما با وفاتاو

 

در سن هفتاد سالگی( 1278 )باز تفرقه تازهایبینیاران طریقتپدیدآمد/ ازآن

 

که بعد از رحمتعلیشاه خلافتبه حاج محمد کاظم اصفهانی ( 1293 ) رسید که

 

 

یC و به شرح C < 2/ علتآنکه <جمعی از یاران, حاجی آقا محمد شیرازی را قطب خویش خواندند

عادتعلیشاه C ودن س C ا  می ب C که در کتب تاریخی آمده اجازهنامه مجعولی نیز برای او ترتیبدادند

نبوده است/ دلایل دیگریدارد که برایآ گاهی بدانها بایدبه کتبتاریخیازجمله تحولاتتاریخی

وع C اریس, 1377 ) رج C ور, پ C وهره ن C سلسله نعمتال  لهی تألیف نگارنده (انتشارات بنیاد معرفتی ج

نمود/

"سعادتعلیشاه" و "طاوسالعرفا" خوانده میشد و چون ا  می بود

2

جمعی از یاران

حاجیآقا محمد شیرازی( 1301 ) عمویرحمتعلیشاه را که پانزده سالی جوانتر

 

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

7ë انشعاب و تش  عب در سلاسل تص  وف

از برادرزاده بود و از علما و فقهایشهر محسوبمیشد, قطبخویشخواندند و

رادران و C ب C ضای آن C مه اع C ه ه C علق داشتک C انوادهای ت C ه خ C 1/ حاجی آقا محمد مجتهد شیرازی ب

خالف C م . وC و اص H عموم C پدرش, به شرحی که در آثار مستعلیشاه و نیز در طرایق الحقایق آمده

رم C فقر و درویشی بودند و با فرزند خویشحاج میرزا زینالعابدین شیرازی رحمتعلیشاه به ج

هواداری از تص  وفو پیروی از مرشدشمستعلیشاه با سختی و تندی بسیار برخورد میکردند/

نهتنها فرمان ارشاد و لقب طریقتی نداشت, بلکه گویا C عمویرحمتعلیشاه C خود حاج آقا مح  مد

بول C ا ق C ا ب C ذیرفتت C ح  تی داخل در طریقه فقر و عرفان نیز نبود اما با حضور در جمع خانوادگی پ

ربزرگ C ردد, و پس C دعوی قطبیتمانع بیرون رفتن این موقعیتاز درون خانواده رحمتعلیشاه گ

ول C مرحوم رحمتعلیشاه نیز که در این جمع حضور داشتبا خط خویش متنی تنظیم کرد و از ق

ان و C ن زم C ا ای C رحمتعلیشاه ارادتمندان را به پیروی از حاج آقامح  مد فراخواند/ حاج آقا مح  مد ت

ل نبود, اما بعدها خود را <منورعلیشاه> لقبداد/ . حتی در همین فرمان مجعول لقبی برای خود قا

ین C ه ب C فرقهای ک C متعلی و ت C وی منورعلیشاه

1

لقب داشت/ بدینگونه با وفاترح

هC ک C اصحابسعادتعلیشاه و من  ورعلیشاه پدید آمد, دو شیخ بزرگ نعمتال  لهی

 

در اینماجرا مقابلهم C در اواخر عهد ناصریهر دو شهرتبسیار حاصل کردند

 

 

طب وقت C رمان ق C ازه و اذن و ف C یشود اج C مرده م C 2/ در تص  وف آنچه مناط اعتبار امور طریقتی ش

است/ بدون چنین اذن و اجازهای هیچگونه داعیهای اعتبار ندارد و دخیل در امور طریقتی نیست/

طبیت C وی ق C شخصی که بیشاز یک درویشساده نمیباشد و تنها بهدلیل وابستگی خانوادگی دع

وسط C م ت C تهبندی> است, آن ه C میکند, عامل انشعاب شمرده نمیشود/ این نوعی <باندبازی و دس

کسیکه خارج از سلسله مراتب طریقتی قرار دارد/

فیعلیشاه C رد و ص C تخابک C عادترا ان C نابادی راه س C واقع شدند

2

/ سلطانعلیشاه گ

اصفهانی نخستطریقمن  ور را پیشگرفتو انتخابکرد و سپسراه خود را جدا

 

کرد/ به هر حال, اینانشعابمهمترین تفرقه در بین نعمتال  لهیه بود که دنبالهاش

 

 

/3ê 3/ دنباله جستجو در تص  وف ایران,ص 3

همچنان ادامه یافت/>

 

3

 

نC یرزا حس C اجی م C یفرماید: <ح C وضوع م C ن م C ویشدر ای C استاد در اثر دیگر خ

رC تدای ام C حاج میرزا حسن اصفهانی به دست مرحوم رحمتعلیشاه مش  رفبه فقر شد و در اب /ê

Ñ

ود در C که صفی علیشاه لقبطریقتی وی ب C پسر آقام  حمد باقر تاجر C

ê

اصفهانی

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

7 عرفان ایران .

Ø

یرازی C امحمد ش C اجی آق C نیز با سعادتعلیشاه بیعتنمود/ اما تحت تأثیر تبلیغاتیاران مرحوم ح

وم C رح C لیه م C ه ع C وغا ک C ن غ C ه ای C افتک C عدها دری C ا ب C رد/ ام C مایت ک C ان ح C قرار گرفت و م  دتی از آن

سعادتعلیشاه به راه افتاده, پایه و اساسی ندارد, فلذا از آن کناره جستو ماوقع ماجرا را در ضمن

انشاینامههاییبه آقامح  مد محلاتی مندرج در

دیوان صفی علیشاه

(انتشارات محمودی, تهران,صص

اظم C ح  مد ک C اجی م C ید در نوشتة

 

 

[= فرمان]

ح . 32 ) برملا ساخت/ از جمله نوشت: <چه میگو C 31

تبار در دست C حت و اع  C طاوسبا آن اعتبار, چرا قبول کردید با اینکه میدانستید نوشتهای با آن ص

 

وق C کسی نیستو بهدلیل همان نوشته جمعی را مردود میخواند و میگفتیا نوشتهای بیاورید ف

 

ید نوشتة حاجی آقا مح  مد معتبرتر بود, . نوشته منیا تصدیق قطبیتمن کنید یا مردودید/ ا گر بگو

 

ب. اC وم ن C رح C یات م C ودم در ح C جناب حاجیآقا مح  مد بنویسد به خط خود که این نوشته را من خ

 

وC ن دروغگ C ان را م C ه ایش C را ک C بول دارم زی C ن ق C رفتهام, م C ال  صدر بدون واسطه از دست خودشان گ

 

رفتهام/ C ودشان نگ C نمیدانم و از حاجیآقامحمد پرسیدم در شیراز همین مطلبرا/ گفتند من از خ

 

بعد از فوتایشان برایمن آوردند/ درصورتیکه از دست خودشان هم گرفته باشند, هر دو نوشته

 

حاضر است پهلویهم میاندازیم ببینیم کدامیک ترجیح دارد>/ از آنجا که اقدامات بیسابقه یاران

 

تنایی C حاج آقامحمد تکاندهنده بود, میرزا حسن اصفهانی نسبتبه آنها سرد شده و چون با بیاع

 

فت: C رد و گ C طبیت ک C وی ق C ود دع C میدید, خ C ویشن C رای خ C ازگشتی ب C عادتعلیشاه راه ب C مرحوم س

 

<درویشی ترک هنگامه استنه کاغذار شادنامه> و به صفی علیشاه شهرتیافت/

 

 

ریقتاز C الاخره در ط C رد/ ب C ر ب C ه س C ند ب C یزد به تحصیل پرداختو چندی در ه

یوست, C تربیتیافتگان رحمتعلیشاه بود/ پساز وی یکچند به من  ورعلیشاه پ

ا  ما بعد داعیه استقلال یافتو خود را بلاواسطه به رحمتعلیشاه منسوب داشت/

در اوایلحال چندیدر شیراز و کرمان به سر برد/ برای اجتناباز غوغایقطبیت

چندیهم به هند رفت/ در بازگشتمدتیدر مشهد ماند و سپسدر تهران اقامت

131 ) همانجا زیست/ خانقاه او در تهران باقی است, اما .) جستو تا پایان عمر

جانشیناو علیخان ظهیرالدوله معروفبهصفا طریقه او را با طریقه فراماسونری

/ 1/ ارزش میراث صوفیه,ص 99

درآمیخت>

 

1

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

انشعاب و تش  عب در سلاسل تص  وف 77

سلسله نعمتاللهیه پساز سعادتعلیشاه

H بت C 1/ چنانچه در ابتدای بحث گفته شد مطالب مندرج در کتابدنباله جستجو در تص  وف ایران نس

با تأملو دقت بیشتری نگاشته شده استو آثار شتابزدگی در آنها کمتر بهچشم میخورد/ برخلاف

یروان C یم: <پ C یخوان C مله در آن م C ه از ج C وفیه ک C یراث ص C تاب ارزش م C اتک CC ندرج CC ی از م CC رخ CC ب

اج C انشین او ح C ه ج C رحمتعلیشاه هم بعد از او, بعضی بیعتبا سعادتعلیشاه اصفهانی کردند ک

ام C ه ن C سسسلسله گنابادی شد///> (ارزش میراث صوفیه,ص 99 )/ نخستآن ک  . ملاسلطان علی م

لاC اج م C ه ح C شخصیتی که جانشین سعادتعلیشاه اصفهانی گشت<حاج ملاسلطان مح  مد> استن

یباشد; C لطانعلیشاه> م C لکه <س C سلطانعلی و لقب طریقتی ایشان نیز <حاج ملاسلطانعلی> نیست ب

انشین C متعلیشاه, ج C انشین رح C عادتعلیشاه, ج C انشین س C توب, ج C وی بهموجب فرمان مک H ثانی

مستعلیشاه, جانشین حسینعلیشاه, جانشین رضاعلیشاه دکنی و/// بوده که همگیاقطاب منحصر

سسسلسله جدیدی  . ایشان م H بهشمار میرفتهاند/ ثالث C در زمان خویش C بفرد سلسله نعمتال  لهیه

لسله C طب وقتس C ان ق C میباشد/ ایش C نیستو < گنابادی> نام سلسلهای منشعباز سلاسل فقری ن

نعمتال  لهی بودند ولی از آنجا که این بزرگوار متو  لد و متوطن شهر گناباد بود, سلسلة نعمتال  لهی

به نام <سلطانعلیشاهی گنابادی> خوانده میشد/

استاد زرینکوبدر مورد سلسله نعمتال  لهیه

1

پساز سعادتعلیشاه نوشته:

<سلطانعلیشاه گنابادیلقبطریقتحاج ملاسلطان محمد بیدختی بود که پیروان

 

ند در C ه یکچ C یشوند/ وی ک C ده م C وان C او طایفه گنابادی از سلسله نعمتال  لهی خ

 

 

2/ مقصود <حاج ملاهادی سبزواری> متخلصبه <اسرار> است/

صر C لمای ع C رد/ از ع C سبزوار از درسحکمتحاجی ملاهادی اسرار

2

استفاده ک

خویشو جامع علوم ظاهر و باطن محسوبمیشد/ بعد از طی مقاماتسلوککه

 

در اصفهان تحتارشاد سعادتعلیشاه اصفهانی بهسر آورد, در سیو سه سالگی

 

128 )/ بعد از وفاتسعادتعلیشاه که در تهران ê) از جانبویاجازه ارشاد یافت

 

دند C وان C طبوقت خ C هجای وی ق C نابادی را ب C لطانعلی گ C روی داد, پیروان وی س

 

 

عمت C لسله ن C طبس C هعنوان ق C لطانعلیشاه ب C 3/ علت بیعتارادتمندان سعادتعلیشاه با مرحوم س

ال  لهیه فرمان مکتوب خلافتی بود که به نام وی صادر شده بود و متن آن به دفعاتدر کتب مختلفه

تاریخی انتشار یافته است/

1293 ) و با ویبیعتکردند

3

/ ویدر بیدختبه تدریسعلوم شرعی و مداوای )

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

78 عرفان ایران

نفوساشتغال داشتو درضمنسفر حجدر عتباتمورد عنایتمیرزایشیرازی

جهولی C اتل م C مجتهد بزرگعصر نیز واقع شد/ در هفتاد و پنج سالگی بهوسیله ق

ویش C نزل خ C 1/ مرحوم آقای سلطانعلیشاه در سال 1327 به هنگام وضوی نماز صبح در حیاط م

فصیل در C شهید شد/ این جنایت توسط ع  دهای رخ داد که نام و نشان و عاقبت امر آنان به ت H مخنوق

(13ë کتاب

نابغه علم و عرفان

به قلم مرحوم حاج سلطانحسین تابنده رضاعلیشاه(چاپدوم, تهران, 0

آمده است/

 

 

وروثی گشت/ C انوادهاش م C نابادی در خ C ایفه گ C 1327 ) و خلافت ط ) کشته شد

 

1

 

حاجی گنابادی گذشته از مقام عرفان در علوم شریعتهم تبحر داشتو آثاریکه

در زمینه تفسیرو عرفان دارد احاطه او را در اینهر دو رشته نشان میدهد/ عنوان

ثل C عادت" هستم C تعدادی از آنها به نام پیر وی سعادتعلیشاه متضمن لفظ "س

سعادتنامه

,مجمعالسعادات, و بیانالسعاده/ کتاباخیر تفسیری استمشتملبر

لC نزیل و تأوی C 131 )/ در این تفسیر/// بین ت ê) تمام

قرآن

بر مشرب اهل عرفان

دم C ا ع C جمع میکند, و در بیان مسأله ولایت, کفر و ایمان را عبارتاز تصدیق ی

 

تصدیق به ولایتعلی بن ابیطالب میداند/// بهعلاوه کتابی بهنام

 

 

ولایتنامه

دارد

که در آن/// نشان میدهد که غایتخلقتعالم و آدم پیوندولایتاستکه بیعت

 

مشایخ آن را تحقق میدهد و به معصوم م  تصل میدارد/// اما دوام این پیوند و به

 

ثمررسیدن آن نیز شرطشمراقبتدر عبادتو طاعتاست, بهصورتی که شیخ

 

جدید C تلقین میکند/ بدینگونه تص  وفدر مسأله ولایتمنجر میشود به نوعی ت

 

ه در C ود ک C ریقتب C رشد ط C عهد با تش  رع و تعبد//// حاجی ملاسلطان نمونه یکم

 

یداد/ C ان م C عینحال به علوم رسمی و آدابشریعتنیز تقید و علاقه بسیار نش

 

یز C سکونتدر یکقریه دورافتاده خراسان و دوری از محیط رقابتو عداوتن

 

شاید در اینشهرتمقام علمی او تأثیر داشت/ تفسیر

 

 

بیانالسعاده

او خیلیبیش

از تفسیر "صفی" در محیط علمی عصر با حسن قبول تلقی شد/ دو رساله او به نام

 

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

انشعاب و تش  عب در سلاسل تص  وف 79

ایضاح

وتوضیح/// تأثیر حکمتحاجی ملاهادی را در مشربعرفان وی بیشتر

نشان میدهد/ پسرشکه بعد از ویقطبطایفه شد حاج ملاعلی گنابادی بود با نام

نC حمد حس C یخ م C رشش C طریقتی نورعلیشاه ثانی/ رساله

صالحیه

او که به نام پس

ال C صالحعلیشاه نوشته استمشتمل بر نکاتجالب است/// م  دت ارشاد او ده س

 

بیشنکشید و او در ربیعالاول 1337 در نزدیکتهران وفاتیافت/صالحعلیشاه

 

قبول C ج و م C یروان وی رای C زد پ C ه ن C 138 ) هم رسالهای به نام

 

 

پندصالح

دارد ک .)

 

/3ê 3 تا 9 êë 1/ دنباله جستجو در تص  وف ایران,صص

/ است>

 

1

 

وفیه C یراث ص C رای م C نکه ب C بهطور کلی از آثار استاد برمیآید که ایشان با ای

لند, نگرشخا  صی به آن داشته و از منظر فکریای به آن مینگرند که . ارزشقا

به وضعیت H یکی از لوازمشعدم تو  جه به همه جوانبتاریخی تص  وفخصوص

آن در دوران جدید استکه بهدلیل پیچیدگیهایش, دقتنظر و ظرافتبیشتری

دون C را میطلبد/ ا  ما ایشان با بزرگ کردن نکاتی که بهزعمشان منفی مینموده, ب

نC ته و ای C ملاحظه همه جوانبو تو  جه به حقیقتامور به انتقاد از ک  ل آن پرداخ

مطلبرا با عباراتی از این دستبیان داشتهاند که:

یکربع قرن H <اینکشمکشها در بین سلسله نعمتال  لهی خیلی زود, و تقریب

/3ê 2/ همان,ص 7

بعد از نورعلیشاه ظاهر شد و در بین ذهبیه هم روی داد/>

2

یا <هرچند تص  وفدر

عهد قاجاریه هممثلعهد صفویدر نزد معدودیاز حکماو فقها مقبول واقعشد,

 

مج  دد آن در اوایل عهد قاجار با مخالفتشدید ا کثریتفقها مواجه گشت, ¾ احیا

 

 

3/ مقصود از <اواخر آن> روشن نیست و جمله سکته دارد/ ا گر مقصود اواخر عصر تص  وف است

Ñ

چه C و آن C ا  ما در اواخر آن

[ کذا در اصل!] 3

, غیر از پیدایشو رواج افکار جدید

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

80 عرفان ایران

Ø

که تص  وف هنوز هم در روزگار ایشان و بعد از روزگار ایشان دوام و قرار داشته و مشعل آن فروزان

بوده استو ایشان نیز نام غالب بزرگان سلسله نعمتال  لهی را که ذ کر کردهاند به بعد از عهد قاجار

اC تعلق دارد/ ا گر مقصود آن استکه با ظهور <اندیشه ترقی> بازار عرفان کساد شد, و بهطور کلی ب

هC ع استک C تص  وفو عرفان بهعنوان <بازاری> برخورد مینمایند, این به دیدگاه خاصایشان راج

تاد C وم اس C رح C بررسی آن مستلزم نقد <اندیشه موسوم به ترقی> و طرفداران آن, از جمله شخصم

زرینکوباست/ تحقیق در این امر از دایره بحث کنونیما فراتر میرود و مجالی دیگر میطلبد/

لتC لکو م C "اندیشه ترقی" خوانده میشود و عرفان و تص  وفرا مایه انحطاط م

وجود کشمکشهای دایم در بین مشایخ برای احراز قطبیتنیز از اسباب C میدید

ازار C روطیتو پساز آن, روز ب C قلابمش C مزید انحطاط آن گشتو با شروع ان

/3ê 1/

همان

,ص 9

 

به پایان رسید/>

1

H تص  وفدر ایران تقریب

از نظر استاد "حنای تص  وف" با ظهور "اندیشه ترقی" از رنگافتاد و بازار آن

 

تاد C کساد شد/ این امر نشاندهنده نوعی "بستهنگری" شدید است/ یعنی چون اس

 

رC لذا ه C زرینکوب خود به نحله "روشنفکران پیرو اندیشه ترقی" وابسته بوده, ف

 

ورد C رخ C وع ب C ن ن C ته است/ ای C یپنداش C حضم C عدوم م C ر را م C ری دیگ C جریان فک

 

اC ان ب C حداقل در زمینه برخورد ایش C "بسته گرایانه" از ارزشآثار تحقیقی استاد

 

میکاهد/ C تص  وف

 

معذلکنا گفته نباید نهاد که بروز و ظهور شکافو انشعابدر هر جریانی

 

تقاد C دن آوار ان C ر ش C رازی C ببس C ریان و س C ی آن ج C ضعیفدرون C نیز از عوامل ت

 

خردهبینانبدان میگردد/ از جمله استاد میگوید: <نکته ایناستکه عرفان واقعی

 

بینقیلو قال اهل مدرسه و حرفو دعویاهل خانقاه میفسرد و میمیرد, و این

 

هC هور ب C فهانی مش C ن اص C یرزا حس C م

 

 

]

C صر وی C ص  وفدر ع CC ه ت CC الی استک CC ح

 

/3êë 2/

همان

 

تاد C یز اس C و از آن بهبعد بدان دچار بوده است/>

2 از جانبدیگر ن C [

صفیعلیشاه

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

انشعاب و تش  عب در سلاسل تص  وف 81

تراز از C رای اح C نابادی ب C هی گ C ضمن اشاره تلویحی بدین نکته که سلسله نعمتال  ل

انشعاب, انتقال امر قطبیترا به امری خانوادگیتبدیل نمود بدان نیز خرده گرفته

مC انشینی او ه C ه ج C ک C < و مینویسند: <بدینگونه برخلاف طریقه <صفیعلیشاه

سسآن موروثی شد و  . طریقه گنابادی در خانواده م C موضوع اختلافاتگشت

مC ر ه C نوعی میراث روحانی گشتکه هر چند نظیرشدر بعضی سلسلههای دیگ

/3ê 1/

همان

,ص 7

 

با آنچه مقتضایروح تص  وفاستچندان توافق ندارد>/

1

G هست, ظاهر

نC اسای C فاوت دارد و اس C ت H اس C البته مقوله "انشعاب" با مبحث"تش  عب" اس

 

عبهای C ر ش C ه ه C تفاوتنیز بر محور جستار "حقان  یت" دور میزند/ توضیح این ک

 

برای <اثباتحقان  یت> خویشناچار به <اثباتاصالتاذن> است, و درصورت

 

فقدان اذن, حقیقت  ا آنچه رخ میدهد انتسابیعنی ا  دعای وابستگیبه سلسله اصلی

 

میباشد نه انشعاب/

 

 

سلسلة نعمتاللهیه, جریانی بدون انشعاب

ابی و C ناط ارزی C هیه, م C عمتال  ل C لسله ن C در س H صوص C ص  وف, و خ C ته ت C در رش

بولی C ارزشمندی هر چیزی اجازه و فرمان صادره از ناحیه قطب است, و معیار ق

اریخ C قطبیتنیز وجود "نصصریح" و "اثر صحیح" است; بدین دلیل آنچه در ت

تص  وفنعمتال  لهی اتفاق افتاده به هیچ روی تحتشمول انشعابواقع نمیشود,

زیرا انشعابدرصورتیقابل تح  قق استکه بر مبنایفرمانقطبسابقدو یا چند

لسله C ام س C حتن C لافتت C ه خ C اذون ب C ری م C تن از مشایخ هر یکمستقل از دیگ

رحمتعلیشاه به دو سه یا/// چند نفر از مشایخ خود فرمان A نعمتال  لهی گردند/ مث

خلافتو جانشینی دهد/ پیداستکه در این صورت سلسله نعمتال  لهیه منشعب

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

82 عرفان ایران

C متعلیشاه C میشود/ امری که هرگز بهوقوع نپیوسته است/ اما هرگاه مرحوم رح

ود C ایخ خ C ی از مش C ام یک C فرمان خلافت خود را به ن C بنا به سنت اسلافخویش

(سعادتعلیشاه)صادر نماید,و پساز ویاینشیخبا تکیهبر آنفرمان عهدهدار

نسوبین C فر از م C مسند قطبیتسلسله نعمتال  لهیه شود; و بنا گاه در برابر او یکن

متنی را با خط خودشجعل کند و شخصدیگری را (حاجی آقا محمد شیرازی)

بهعنوانقطبمعرفینماید; و در همانحال فرد سومینیز وارد معرکه شود (حاج

میرزا حسن اصفهانی) و او نیز دعویقطبیتبنماید و بگویدبرایقطبشدن نیاز

بهفرمان و دستخطنیستو صرفادعا و اثر کافی است,/// هرگز مفهوم "انشعاب

در سلسله" مصداق نمییابد, بلکه سخن از "انتساببه سلسله" میباشد, و اینقبیل

دعاوی بدون مستند را هیچ شخصعاقلی نمیتواند به حساب "دعوای مشایخ بر

ود را C ارج خ C طبیت" از خ C دعی ق  C خاص"م C ن اش C سر قطبیت" تمام کند/ چرا که ای

منتسبو وابسته به "دستگاه مدار بسته سلسله" کردهاند/ "مداری" که "بسته برمرکز

یستم" C قطبسلسله" میباشد و هر چیزی از جانبوی صدور نیابد, "خارج از س

رای C بهشمار رفته, و اعتباری نمییابد/ این بدان میماند که شخصی یا اشخاصی ب

خود جریانهای مستقلی بوجود آورند و نام آن را <سلسله نعمتال  لهیه> نهند/ حال

ا گر از اینمنظر باجریان عرفانیتص  وفنعمتال  لهیهبرخورد شود و نصسابقبه

همانند خود دکتر C لاحقملا کاصالتحقانیتقرار گیرد, هر محققغیرمغرضی

عصوم C زمان م C خواهد پذیرفتکه سلسله نعمتال  لهیه از بدو ظهور C زرینکوب

تا به امروز بهدور از هر انشعابی برپا مانده و سلسله ارشاد اقطابآن C علیهال  سلام

معنعن به زمان ما رسیده است/ نکته دوم آنکه باتوجه به اصل اساسی موردقبول

اهلتص  وف( که معیار رد و قبولیهر چیزیرا در درون سلاسلتص  وففرمانو

دC توان C ب G تند C ه مس C اجازه صادره از جانبقطبوقت میشمارند) تنها شخصی ک

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

انشعاب و تش  عب در سلاسل تص  وف 83

بید اثباتنماید, قطبیتشمعتبر و G صحتاتصالشرا به اقطابپیشاز خویشید

یرازی, C نی, ش C لبی, دک C ربری, ح C دلسی, ب C ه ان C م از آن ک  C قانیتاستاع C دارای ح

اصفهانیویا گنابادیبوده باشد/ بدینترتیباین نظریه استاد زرینکوبکه چون

لذا C چند تن از اقطاب اخیر سلسله نعمتال  لهیه مولد و موطن در گناباد داشتهاند, ف

مرد, C نابادی" ش C ایفه گ C ام "ط C باید آنان را متعلق به "سلسلهای جدیدالتأسیس" به ن

دقیقنیست/

یست/ C جریان امر قطبیتدر میان اخلافمرحوم سلطانعلیشاه امر بدیعی ن

فرزندانشاه نعمتاللهولینیزتا چند نسل پیاپیحاملودیعهولایتبودند, و البته

دلایل خاصخود را داشته است/ H این امر مسلم

دلایل ظهو ر اختلافد ر طرایق عقیدتی

هC یدهد ک C ان م C ریقتی نش C قاید ط C قیدتی و ع C ق ع C بررسی تش  عباتدر طرای

مقدماتچنین اموریابتدا بهصورتبسیار کوچکو غیرقابل توجه نطفه میبندد

با گذشتزمان بر ابعاد و اعماق آن افزوده میشود/ H و شکل میگیرد, ا  ما تدریج

روز و C جادشدن استاز ب C ال ای C یارهایی در ح C نین ش C آیا میتوان در زمانی که چ

گسترشآن جلوگیری نمود?برایبررسی اینامر سریبهتاریخ تش  یع میزنیم و

نمونهایرا موردنظر قرار میدهیم:

بروز جدایی در جریان تش  یع:

قسیم C پیغمبرا کرم(ص) فرمود که امتمن پساز من به هفتاد و سه فرقه ت

میشود که از آن میان یکیبر حقو سایرینبر باطلند/ در

مللونحل

شهرستانی

الغ C شدهاند و به عددی بیشاز هفتاد و سه ب ¾ شعبو فرق منتحل به اسلام احصا

 

میشوند/ این امر میرساند که غرضرسولخدا نه بیان تعداد دقیق شعبات, بلکه

 

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

8 عرفان ایران ê

تبیین حتمیتانشعاباتبوده است/

مجموعه این منشعباترا میتوان به دو دسته بزرگ تقسیم کرد: یکی آنان

که معتقدبهولایتعلی(ع) هستندو دیگریآنان کهفاقد این اعتقادند/ کهاز ا  ولی

ن دو در C ریکاز ای C یشود و ه C به مذهبتش  یع و از دومی به مذهبتس  نن یاد م

برگیرنده شعوبو شقوق فراوانند/

وقوع انشعاباتدر میان پیروان ولایتعلی(ع) از همان عصر معصوم آغاز

شد/ از میان شعبههای گونا گون شیعه چون غلاتو زیدیه و جعفریه و/// دو شعبه

بیشاز سایرین شهرت یافتند که عبارتاز اثناعشریه و اسماعیلیه هستند که در

یC دای C عابو ج C اصول اعتقاداتشباهتفراوانی بهیکدیگر دارند, ا  ما علت انش

وده C لام ب C آنان بر سر شخصیتی استکه جانشین امام همام جعفر صادق علیهال  س

است/

نC ین ب C ه حس C یشود پساز آن ک C تنباط م C چنانکه از متون کتب تاریخی اس

هجانشینی C ویشرا ب C ور خ C علی(ع) امام زینالعابدین سجاد (ع) فرزند ارشد ذ ک

یز C ان ن C حمدباقر (ع) و ایش C برگزید و ایشان نیز فرزند ذ کور ارشد خویشامام م

فرزند ارشد ذ کور خویشامام جعفر صادق(ع) را به جانشینیتنصیصفرمود,بر

شیعیانمسلم گشتکه امر ولایتدر آل علیو در میان فرزندان ارشد ذ کور نسل

پساز امام جعفرصادق (ع) نیز به فرزند H اندر نسل انتقال مییابد و بدینرو طبیعت

ارشد ذ کور ایشان جناباسماعیلراجع است/ البته جناباسماعیلاز مشایخامام

علیهال  سلام بهشمار میرفتو در مقامات طریقتو شریعتبه کمال رسیده و از

طرفایشان مأمور بههدایتو ارشاد و قبول بیعتبود/ بنا به گزارش پارهای از

مو  رخان حضرتامام جعفرصادق(ع) فرمان خلافتی نیز برایآن بزرگوار صادر

ه راه C ردم را ب C فرمود و ایشان نیز نمایندگانی به اطرافو ا کنافگسیل داشته و م

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

8ë انشعاب و تش  عب در سلاسل تص  وف

رده و C تیار ک C زویج اخ C ان ت C هدایتو ولایتفرا میخواند/ در همین ایام نیز ایش

صاحبفرزند ذ کوری گردید و در همان حال شیعیان بنابر سنتجاریه استنباط

هطور C نا ب C مین اث C ده است/ در ه C عین ش C نمودند که جانشین بعدی اسماعیل نیز م

نا گهانی جناباسماعیل چشم از جهان فروبستو به دیار باقی شتافت/

تش  تت C ماعیل را م C ناب اس C مندان ج C تح  یر و ارادت C این امر عموم شیعیان را م

ساخت/ فاجعه درگذشتنابهنگام اسماعیل بقدری باورنا کردنی و سختبود که

موجبگشتتا نطفههای فرضیهای عجیبدر ذهن معتقدان خاصایشان منعقد

ناب C گردد/ این طایفه برای آن که بتوانند درد از دست دادن محبوبخویشج

ماعیل را در C قامات اس C اتو م C رام C ل  یه ک C ه ک C اسماعیل را پذیرا گردند, کوشیدند ک

سیمایطفل خردسال ویجستجو نمایند و چنینتص  ور کنند که اسماعیل ابتدا امر

به فرزند C که برمبنای حکمصریح از پدر بزرگوارشبه ارثبرده بود C ولایترا

خود منتقل نموده و سپسترکدیار باقی گفته است/ آنان کوشیدند به خود و به

اتو C دیگران چنین القا کنند که فرزند اسماعیل عین اسماعیل و دارای کلیه کرام

ویش C رزند خ C تمامه در ف C 1/ این گروه ح  تی دعوی نمودند که اسماعیل زنده, ولی مکتوم استو ب

یباشد و C امت م C ردسال وارث ولایتو ام C رزند خ C ن ف C تج  لی و ظهور کرده است, و بدینروی ای

اطاعتو پیروی از او بر همه شیعیان فرضاست/ پیروان اسماعیل همچنین در خفا اظهار داشتند

کها گرچه امر ولایتو مأموریتامامتبه فرزند اسماعیل انتقال یافته, اما تا زمانیکه وی خردسال

است, شخصامام جعفرصادق بهلحاظ ظاهری عهدهدار امور خواهند بود/ بدینترتیباین طایفه

تة ارادت C رش H در همان ایام حیاتامامصادق ضمن اطاعت صوری و احترام ظاهری به ایشان, قلب

نوه ایشان را در گردن کرده و کمر به خدمتوی بسته بودند و از تسهیل مه  ماتو ترفیه خاطر وی

از هیچ دقیقهای فروگذار نمیکردند/ آنان این باور را به شیعیان دیگر تلقین میکردند که امامصادق

وه C ردسالی ن C هعلت خ C نها ب C با تنصیصاسماعیل به جانشینی خویش, امر را از خود انتقال داده و ت

خویشهنوز مصدر امور است, وا  لا مأموریتی ندارد و بقول معروف بازنشسته شده است/

مقاماتاسماعیلو وارثولایتاو است/

 

1

 

خاطب C ه م C یعیانی ک C داعیان این طایفه به محضآن که احساسمیکردند ش

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

8 عرفان ایران .

یگرفتند و C اصله م C ان ف C د, از آن C دارن C آنان واقع شدهاند باوری به اظهاراتآنان ن

نسبتبه آنان آتشتند عداوتدر وجودشان دامن میگرفت/ بزرگترین دشمنی

و عداوتاز جانبآنان با مشایخ و ا کابر امام جعفر صادق بروز مییافتچرا که

یکوشیدند C اطاعتمطلق قلبی آنان را از امام جعفر صادق خوش نمیداشتند و م

ماعیل C ابهنگام و زودرساس C لتن C لل رح C ی از ع C ه یک C نند ک C مود ک C بهنحوی وان

نافرمانیهای همینمشایخو ا کابر از ایشان بوده است/

الحاصل سیر حوادثنشان داد که این انشعاببزرگدر تاریخ تش  یع پساز

رحلتامام صادق زمینهچینی نشد, بلکه کلیه کسانیکه بعدها به راه انشعابرفتند,

اعتقادی به امام صادق نداشتند/ . اصو

هC د ک C لنی ش C ع H مC انی رس C یع از زم  C بروز این انشعابدر جامعه کوچکتش

حضرتامام جعفر صادق(ع) فرزند دیگر خویشجناب موسیکاظم را بهعنوان

را به وی سپرد/ کسانی که خود ¾ و انبیا ¾ جانشین خویشمعین فرمود و ودایع اولیا

را ارادتمندان اسماعیلو پیروان فرزند او میشمردند, اینتنصیصرا نپذیرفتند و

تلافو C تند, و اخ C مه پیشین دانس . آن را بدأ, و بدأ را خلافسنتالهی و روشا

رقهها و C یعه ف C امان ش C ریکاز ام C ور ه C رزندان ذ ک C عداد ف C ه ت C اید ب C 1/ بنابه نظر برخی از محققان ش

شعبههایی در اینمذهب بوجود آمده باشدکه ما گزارشتاریخی دقیقی از آنان در اختیار نداریم/ از

رهه از C جمله این موارد انشعابی استکه به دوران رحلتامام حسن عسگری راجع است/ در آن ب

موی C ا ع C ی ب C رخ C زمان جمعی از شیعیان با حضرت محمدبن حسن عسگری(امام غایبعج) و ب

اد C ایشان جعفر بیعت کردند/ شیعیان اثنیعشری از جعفر بن محمد نقی با عنوان "جعفر کذاب" ی

میکنند, و این درحالی استکه پیروان <جعفر> وی را <جعفرصادق> میخوانند/ این طایفه پساز

در C جعفر با فرزند ارشد ذ کور او بیعت خود را تجدید کرده و این بیعتبا اولاد ذ کور وی نسل ان

وجود و در C نسل تا به زمان ما ادامه یافته است/ این گروه از شیعیان با عنوان <جعفریه> امروز نیز م

ترکیه پرا کندهاند و خود را از سلاسل طریقتی نیز میشمارند/

مخالفتها از اینزمان بالا گرفت/

 

1

 

لام در C لیه ال  س C در مورد یاد شده علتتش  عبدعوی نوه امام جعفر صادق ع

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

انشعاب و تش  عب در سلاسل تص  وف 87

واداران C ادرست ه C رداشتن C لکه ب C بود, ب C لام ن C لیه ال  س C اظم ع C وسی ک C برابر امام م

"اسماعیل بن جعفر صادق" بود که تدبیر خود را بر تقدیر الهیمرجح میشمردند

و میکوشیدند که حتی امام حی زمان(ع) را تابع هواهای خویشبنمایند, و با این

فرقه و C رده و راه ت C که توفیقی در این زمینه نیافتند باز هم از نظر خود عدول نک

تش  عبرا در پیشگرفتند/

بهه استو C روز ش C اشی از ب C فرقه ن C عبو ت  C اما در پارهای از موارد علتتش

میگردند/ C بههای ن C نین ش C روز چ C انع از ب C زمینههای عینی و شرایط خارجی نیز م

لسله C طاب س C نمونه این را پساز درگذشتمرحوم مجذوبعلیشاه همدانی از اق

یم/ این بزرگوار پیشاز آن که بهعلتابتلابه بلایوبا . نعمتال  لهیه مشاهده مینما

یکی از ارادتمندان خود به نام حاج H دار فانی را وداع و به دیار باقی شتابد, شفاه

آقا میرزا زینالعابدین سیاح شیروانی مل  قببه مستعلیشاه را بهخلافتخویش

ایخ C ی از مش C میر یک C بهه در ض C روز ش C وجبب C برگزید/ اما این وص  یتشفاهی م

کهنسال سلسله به نام حاج آقا ملامحمدرضا همدانی کوثرعلیشاه شد که در زمان

فرمانحضرتنورعلیشاه لقب" کوثرعلی"یا " کوثرعلیشاه" نداشته استو فقطبه

توب C اد مک C رمان ارش C ه ف C تناد ب C ا اس C ده است/ وی ب CC امیده ش CC ارضا" ن CC ام "آق CC ن

مجذوبعلیشاه که به خامهمرحوم نورعلیشاه نگاشته شده و در آناز ایشان نیز نام

برده شده بود, خود را دنباله و جانشین مجذوبعلیشاه و ولایتخویشرا متصل

به ایشان شمرد/

نکته آخری که از نظر مرحوم استاد زرینکوب مخفی مانده یا مخفی نمانده

به آن نکته نگاه نکرده و آن را خارج از موضوع مطالعه و تحقیق خود . بلکه اصو

وم C رح C ه در دوران م C ی ک C وادث C مامی ح C ه ت C اتو  جه ب C تل  قی میکرده, آن استکه ب

سعادتعلیشاه برپا شد و باتو  جه به این قبیل رخدادها و برای احتراز از این قبیل

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

88 عرفان ایران

وم C رح C از م C هیه C عمتال  ل C لسله ن C تأ  خر س C زرگان م C نیها ب CC بههافک CC بهاتو ش CC ش

جالیبرای C دکه م C اتکردهان C نانمراع C جوانباحتیاط را چ C سلطانعلیشاه تا کنون

بروز تش  تتپدیدار نگردد/

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

1. Anthropology.

روشتحقیق در حوزههایانسانشناسی عرفانی

 

1

 

نمونه:مولاناحاجزینالعابدینشیروانی(مستعلیشاه)

دکتر ح/ا/تنهایی

مق  دمه

از قرن نوزدهم میلادی در غربآغاز شد, H علم انسانشناسی, ا گرچه رسم

تفکرین و C دیشههای م C لال ان C ولی در فرایند تکامل دانشبشری از دیرباز در خ

وین C ند تک C دانشمندان غربی و شرقی ظهور و جلایی خاصداشته است/ در فرای

اینعلم, تو  جه به روشعلمیو تدوینفرایند تحقیق از مهمترین گامهای اساسی

بهشمار میرود/

در مقالة ذیل تو  جه مولانا حاج زینالعابدین شیروانی, از بنیانگذارانو پیش

بادی C ه م C ویسی, ب C فرنامه ن C قراولان تحقیق در حوزههای انسانشناسی, بویژه س

2. Field.

3. Emic.

4. Etic.

ê

روش تحقیق میدانی 2 و اهمیتتقابل روشهای تحقیق دروننگر 3

و بروننگر

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

90 عرفان ایران

بررسی میشود/

زندگینامه:

تعلیشاه, از C ریقتی مس C ه لقبط C لقبب C ی م C مولانا حاج زینالعابدین شیروان

119 قمری ê اقطابسلسلة جلیله نعمتاللهیه در عرفان اسلامی, در نیمهماه شعبان

/ 1/ سلطانی گنابادی, حاج محمدباقر,

رهبران طریقت

; 222

 

نC د/ در س C دنیا آم C فقاز ب C ند ق C ع در درب C یروان"

1

واق C هرهای ش C در "شماخی از ش

لوم C حصیل ع C ه ت C ال ب C دت دوازده س C پنجسالگی همراه خانواده به عراق رفته و م

 

لوم C حصیل ع C حقیقو ت C ه ت C هت ادام C رسمی دینی میپردازد/ در هفده سالگی ج

 

حمدباقر C ا م C ون "آق C لمایی چ C رسمی راهی حوزههای مختلفشده و از محضر ع

 

مد C بدالص C ولانا ع C هرستانی, م C هدی ش C یرزا م C فهانی, م C یرسیدعلی اص C بهبهانی, م

 

وسی C یخ م C همدانی, سید مهدی نجفی, شیخ جعفر, حاج میرزا محمد اخباری و ش

 

 

/ 2/ نایب الصدر,

طرایق الحقایق

,ج 281 ;3

 

بحرینی"

2

بهره گرفتهسپسجهتتکمیلآ گاهیو معرفتبهحضور عرفاینامی

اعلیشاه C فهانی و رض C ورعلیشاه اص C آن هنگام جنابسید معصومعلیشاه دکنی و ن

 

هرویو رونقعلیشاه کرمانی, رحمه الله علیهم اجمعین, رسید/

 

یکی از نتایج سفرهای بیشمار و متعدد جناب شیروانیفهم عمیق فرهنگها

 

الب C فرنامهنویسی در ق C و تدوین اصول علمی روشسیاحتو جهانگردی, و س

 

مفاهیم و مکاتبجدید علوم اجتماعی پیشرو و تفسیرگرا است/ مقالة ذیل تو  جه

 

لم C حقیق در ع C لمی روشت C رصههای ع C ه ع C زرگوار را ب C ارفب C این دانشمند و ع

 

انسانشناسی مورد بررسیقرار میدهد/

 

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

روش تحقیق در حوزههای انسانشناسی عرفانی 91

روششناسی

1. Ethnological.

یاحه, C

جناب شیروانی در سه کتاب مردمشناختی 1 خویش, یعنیریاضالس

قالسیاحه

وبستانالسیاحه, که به ترتیبیکیپساز دیگری نگاشتنهتنها . حدا

2. Ethnographic.

3. First hand.

توانست دادههایفراوان مردم نگارانه

2 و تحلیلهای مردمشناختی دستا  ولی 3

را

ه کند, بلکه روشدرست . به اهلتحقیقدر قلمرو انسانشناسیو جامعهشناسیارا

 

گردآوری دادهها را نیز بهطریق نظریو عملی به دانشپژوهان میآموزد/

 

ات C یان نک C یشتر در ب C ه ب C

 

 

عارفک C فالم C تابکش

C مولانا علاوهبر نوشتن ک

وق C هستیشناختی اندیشهی وی بود, شروع به نگارشسه کتاب مردمشناختی ف

 

نطق C مانا م C نموده و ضمن آن نشان میدهد که منطق علمی این شاخه از علوم, ه

 

ی, و به نا گزیربا فنمشاهدهو مصاحبه و رجوع به اسناد دستاولیا متون . استقرا

 

 

4. Primary Sources.

عنی C ویش, ی C تاب خ C رین ک C جام در آخ C ران C یشود, و س C طالعه م C ابل م C ق

ê

نخستی

ینماید/ در C ه م .

 

 

بستانالسیاحه

, اصول نظری روششناختی خویشرا تنظیم و ارا

ادامه جستار, در بیان همین اصول و نکاتتلاشمیشود/

 

 

بنیادهای نظری روشتحقیق

پرهیز در پژوهش C 1

ی و C مولانا در

بستانالسیاحه

, یا باغ جهانگردی, پساز سالها مطالعه میدان

جهانگردی, تفکر, تأملو نگارش, به یکی از مهمترین نکاتروششناختی که

 

در تمام نوشتههای خویش, بیشکبکار بست, اشاره میفرماید/ این نکته همان

 

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

92 عرفان ایران

اشاره عام اهل تحقیق استکه بایستیدر مطالعه, مشاهده و گزارشدادهها, بدون

1. Bias.

اری استبس C ته ک C ه الب C د, ک C ح  بو بغضو یا هر پیشگرایشی

1

, دستبکار ش

 

2. Epoche.

دشوار/ این هشدار را بویژه در روش تحقیق پدیدار گرایان در اصل تهیسازی

 

2

 

3. Prohibition.

4. Naturalistic.

ذار از C لومر, در گ C ب

ê انهی C رای C هوسرلی و یا پرهیز 3

شوتزیو یا روشطبیعتگ

مفاهیم مع  ین به مفاهیم حساسمیتوان مشاهده کرد/

 

مولانابرای انجام اینمهم, البته,مثلهرمهم دیگریبه خداوند پناه برده و از

 

ینگرا C دید, ع C لمی ج C او کمکمیخواهد تا او را در بیطرفماندن, و به زبان ع

 

بودن, یاریدهد:

 

 

</// ازلطفحضرتکریمو از فضلخداوندقدیم امیداوار استکه

دستو زباناینضعیفرا از راه سقیم و از طریقعاقبتوخیم مصونو

نC نابرای C یالبافی/ ب C عنی خ C وهم است, ی C بتنیبر ت C ازیهای م C ورت س C مراد از تخیلات نفسانی, ص /ë

تخیلات در اینجا با تخیل علمی که مبتنیبر تفکر منطقی است فرق دارد و به معنای خیالبافی و یا

صورتسازی توهمی است/

و تسویلاتشیطانی نگذارد,

ë

محفوظ دارد و در وادی تخ  یلاتنفسانی

رقه C ر ف C تا آنچه دیده و مشاهده گردیده و از عظمای هر قوم و کبرای ه

 

بهطریقتحقیقاز صحیحو سقیم در هر ملکو اقلیم استماع نموده و در

 

نC کتابایشان ملاحظه کرده بیکذبو بهتان و بیزیاد و نقصان در ای

 

 

/ë ;

ق السیاحه . بستان السیاحه; 12 / و نیز: حدا

/.

.

 

 

 

</ دفتر ثبتگرداند

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

روش تحقیق در حوزههای انسانشناسی عرفانی 93

دقتدر پژوهش C 2

پژوهشگر نهتنها بایستی از خیانتدر گزارشبپرهیزد و دروغ و بهتان, و یا

رC کم و زیاد و/// نگوید, بلکه باید از منابع و اشخاصمربوط و صادق, و نه از ه

"بالفضول" و حیله گری, کسباطلاع کند, تا بدینوسیله در گزارشحقیقتکاراتر

باشد:

ود C </// و نیز بموجب"السفر وسیله الظفر" مرد در سفر بر مراد خ

ظفر یابدو س  یاح تجربهکار بصدایهر غولیوبه آواز هر بوالفضولیدل

نتابد و عقبهر شخصنرود و سخن هرکسنشنود و کید و مکر مدعیان

بداند و اهلظاهر و باطنوحقو باطلرا فرقکند وجسم ازجان, ویقین

/1ê , 1/ همان جا

از گمان امتیاز دهد>

 

1

 

پسبرای رسیدن به هدفتحقیق, که تمیز "یقین از گمان" است, بایستیدر

رC د و ه C دان C شناختو بهره گیری از منابع هوشیار بود و هر موجودی را "داده" ن

م, C ان را از جس C ا ج C کاذبی را صادق نپندارد و سعی کند تا حقیقترا از ت  وهم و ی

تشخیصدهد/ چنین تحقیقی, البته رو بسوی حقیقتپژوهی دارد/ در این حالت

استکه "عقل" و "جهل" و یا "واقعیت" و " کذب" از هم جدا میشوند/

چالشهای پژوهش C 3

حقیق, C علاوهبر خطای میان حقیقتو کذب, ممکن استبرخی نه از سر ت

اتی C زارش C بلکه از روی عادتو تقلید یا معرفتعامیانه, سخن در قلم کشیده و گ

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

9 عرفان ایران ê

1. Reliable.

ه نمایند که "روا"

1

نباشد/ نگاه کنید: . ارا

 

لفان از رویتحقیقتحریر نکردهاند و از راه . </// چون جمعیاز م

همحضاز C ا ب C دن ی C تدقیق بقید تقریر درنیاوردهاند, بهمجرد در کتبدی

کسیشنیدننوشتهاندوبرهمانقانع گشتهاند///سیما(=بویژه) اشخاصی

ختلفه C که بر خود گمان فضل و کمال داشته و احوال صاحبان مذاهب م

ان, C تبع ایش  C نگاشتهاند, ا کثر ایشان بهسببعدم ا  طلاع, و نبودن ق  وتت

ضول در C والف C بهمج  رد استماع آن نیز از جمهور غیرمعقول و از طایفة ب

/ê , 2/

 

حدایق السیاحه

 

کتبخویشثبتنمودهاند/

2

و یا: بمحضمقوله که زیدگفته ونوشته که

عمرو بد یا خوباستایشان نیز بنابر قول زید بر نیکو بد و حسن و

 

قبححالعمرو اعتماد کرده,///حال آنکهآنزید درحالعمر و بصیرت

 

 

3/ همان جا/

نداشته و از رویعدم تحقیقو تفحصنگاشته///>

 

3

 

طالب C حقیق م C لمرو ت C گذشته از دسته فوق که از سر نادانی و بیهمتی در ق

دتر از آن C ا ب C یشگرایش, و ی C مان پ C هته C ه ج C نادرست نگاشتهاند عدهای نیز ب

رC ا از س C تعصبدر قوم مداریو خود برتربینی نظریات مخالفرا بیتحقیقو ی

عناد و غرض, نادرستگزارشمیکنند/ ببینید:

ریق C ظر از ط C لت, ن  C یشو م C <و جمعی دیگر به جهت مخالفتک

راب C وشیده, مستش C صبیتن C ام ع C تحقیق پوشیده, و بادة تع  صباز ج

ود C

یعصم, بر امضای اشتهایطبع خ O یعمی و O تقلید گشته, بحکم

ح  ب الشی

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

9ë روش تحقیق در حوزههای انسانشناسی عرفانی

1/ همان جا/

یدر دماغعظما و علما . بیان فرمودهاند/>

1

و یا: <آرزویامامتو پیشوا

زیاده گشت/// تا بحد بغیوضلال و خصومتو جدال و س  بو تکفیر و

 

یکمذهبیکفرقه برفسقو محور کفریکدیگر ¾ قتال انجامید/// علما

 

 

/ 2/

بستان السیاحه

, 12

 

فتوی دادند///>

 

2

 

یگریزان گشتهو . قه "حبالدنیا" از حقگو . گروه دیگرینیز هستند که به سا

ذ و شهواتمادی طوق . برای رسیدن به آمالو آرزوهایدور و دراز دنیویو لذا

خته و در C ردن آوی C ه گ C الانعام, را ب C ادان ک C وده ن C اه ت C درت, و گ C بندگی صاحبان ق

ع  لمون . تم  ت O ن.  تموا ال  حقَّ و ا O ک. لبسوا ال  حقَّ ب  ا لباط  ل و  ت .

گزارشهای خود خلافآیه شریفه

و لا  ت

 

گام مینهند/ نگاه کنید:

<و بعضیدیگر به هوایدانة حبجاه و وسعتدستگاه و تحصیل

ع  زتو تکمیلمنزلتنزدصاحبان حکومتو خداوندان دولتتملقو

مداهنه خاصو عام و خوشآمد و چابلوسی عوام کالانعام افتاده, برطبق

یان C اطل را ع C تمنای ایشان و بر وفق خاطر ابنای زمان حقرا پنهان و ب

/ê ,

ق السیاحه . 3/

حدا

 

نمودهاند>/

 

3

 

و سرانجام دستهای دیگر از ترساز دست دادن جان و مال و آبرو در برابر

اس", دستاز C هالت اس C ردم ج C اشناس, و م C ق ن C اسح C یشعور و "ن C ثریت ب CC ا ک

تی و C قیقتهس C رار ح C قایق و اس C تمان ح C ی برداشته و به ک . حقپژوهی و حقگو

واقعیتاجتماعی میپردازند/ نگاه کنید:

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

9 عرفان ایران .

<و برخی دیگر بعلتخوفو هراسو ترسبیقیاسکه, از ناس

حقناشناس, وازمردم جهالتاساس, دارند, جهتحفظنامومالواهل

1/ همان جا/

وعیال و غیرهم, موافقمدعایقوم اشرار در تألیفاتخویشنگارند/>

 

1

 

حقیقو C پسدر برابر این همه چالشبایستی بیناتر و حساستر در قلمرو ت

پژوهشگام نهاد/

نابع C تهبندی م C ه دس C خستب C ار, ن C یاری در ک C مولانا در این حال و برای هش

پژوهش پرداخته و آنگاه شروط اجرای درستکار را مرور میکند/ ما نیز همین

مسیر را دنبال میکنیم/

منابع پژوهش C ê

لم C ن ع C پژوهش مردمشناختی, بویژه از طریق مشاهده مستقیم دادههای ای

نها از C لم را ت C ممکن میشود/ بدین رواستکه مولانا پژوهشو تحقیق در این ع

طریق سیاحتیا جهانگردی ممکن میداند, ا  ما جهانگردی تنها سیر و سفر در

ا و C معآوری دادهه C ریقههای ج C نابع و ط C ا م C روی زمین نیست/ او جهانگردی ی

پژوهشرا بهمعنای وسیعتری درنظر دارد/ نگاه کنید:

مC ان, دوی C یاحتانس C ونه است: اول س C ه گ C ر س C <بدانکه سیاحتب

سیاحتکتب, و سیم سیاحتبلدان(= شهرها), و هریکاز اینسیاحت

/1ê , 2/

 

بستان السیاحه

 

سه گانه, شروطبسیار دارد///>

 

2

 

ر در C عیای واف C تاب, س C ه ک C ر س C ویشدر ه C اتخ C زارش C لیه گ C ولانا در ک CC م

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

روش تحقیق در حوزههای انسانشناسی عرفانی 97

جموعه از C ر م C وق را در ه C ای ف C ونه دادهه C ه گ C ر س C ا ه C امل دارد ت C گزارشهایی ک

هC ه کند, اما تأ کید وی بر شناختهر جامعهای نسبتب . گزارشهای خویشرا ارا

یتوان C ه م C ی ک . باورهای فرهنگی و بویژه باورهای دینی آن منطقه است, تا جا

وصیف C در ت A ثC رد/ م C ی ب C یز پ C به گونهای از "جمعیتشناسی دینی" در آثار او ن

مقدماتی "اقلیم سیم" مینویسد:

<ابتدای آن از مشرق بلاد چین و ماچین و جنوبدیار ترکو از

رمان و C جستان و ک C ران و س C بلاد هند و از وسط ملککابل و زابل و مک

فارسو خوزستانو عراقعربو جنوبدیار بکر و از بادیهالعربو از

میان شام و مصر و مغربعبور کرده و به دریایمحیطپیوندد و صاحب

این اقلیم مریخ استگویند در آن سیصد و شصتو نه شهر آبادان و سه

هر C یستو دو ن C زرگو ب C وه ب C ی و ششک C هزار قصبه کثرتبنیان, و س

سهر و سبزه و سفید چهره و H سترگاستو رنگمردم آن کشور عموم

لاحت C بعضی صندل رنگنیز باشند و اغلبسکان آن کشور از متاع م

ا و آبش C لادشدلگش C وای ب C پیکر و صباحتمنظر بهرهورند و ا کثر ه

اعتو در C هارده س C لغایتگوارا وزینتشبهجتافزا و طول ایام آنجا چ

رقه C افرند ف C رکو ک C ور مش C ردم آن کش C

صه م C تحقیق این داعیهفتح

ایفهای C تابپرستو ط C روهی آف C رستو گ C بتپرستو زمره آتشپ

ثالهم C تی و ام C عضی زردش C باحی و ب C تناسخی و قومی حلولی و جمعی م

بسیارند,و

پنجحصه

دیگراهالیآن اقلیم مذهبشافعیو مالکیوحنبلی

امری و C هود و س C صاری و ی C و اباحی دارند و

 

 

دوحصه

دیگر خلق آنجا ن

الب C د و غ C نصیری و اسمعیلی و زیدیند و

 

 

یکحصه

دیگر شیعه امامیهان

لامند و C ایشان از نسل سام و بعد تخمة حام انگاه یافثابن نوح علیهالس

 

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

98 عرفان ایران

/ 1/ همان جا, 2 و 21

صاحبان لغاتمختلفه و لسان متفرقه///>/

 

1

 

شرایط عمومی پژوهشگر میدانی, یا اخلاق علمی پژوهشگری C ë

ویشو C هانگردیهای خ C افرتها و ج C مولانا معتقد است, و نیز در خلال مس

عنی C ژوهش, ی C ار پ C ه ک C یبیند ک C رهنگها م C مطالعه آفاق و انفسو گونه گونی ف

سیاحت, گزارشو تحلیلآن, کار هر ناپخته و خامینیست/ پسنتایجبینشخود

را در اینباب, که جمع میان علم و اخلاق پژوهندگی است, در دوازده شرط ذیل

1/ کلیه نقلهای این شروطدر همین صفحاتاند/ ê C 2/

بستان السیاحه

, 17

 

دستهبندی میکند:

 

2

 

نیتخالص:

سیاح بایستی به هدف"تحصیل علم و کمال و تکمیل اخلاقو C1

بال C میشه در دن C احوال و علوم دینیه و معارف یقینیه" مطالعه کند, پسبایستی ه

ذ. صاحبان علوم و معارفو حقیقتو اسرار باشد, و نه چون چارپایانبه دنبال لذا

مادیو یا "مانند بهایم طالبآبو علفباشد و همتاو جز شکم پرکردن و کمر

خالی کردن نباشد/"

میت C انگر اه C او علاوهبر تأ کید بر نیت حقیقتپژوهی بر این نکته, که نش

3. Indirect.

مشاهده و مکاشفه بلاواسطه

3 استتأ کید میکند که به حسبامر

خذواالعلم من افواه

الرجال

 

 

 

بایستیدر هر کجا و هر زمان, ولو بالصین, و یا از مهد تا لحد, بدنبال مردان

از آنها H علم و "نیکان روزگار و مح  ققان هر دیار" بود و دادههای خود را مستقیم

 

مشاهده نمود; ا  ما نه برای جلب H گرفتو وقایع یا سازمانها و شهرها را مستقیم

 

لبی در C ا راحتط C لبب C قپژوهی اغ C ه ح C را ک C قیقت; زی C هم ح C رای ف C ه ب C ل  ذت, ک

 

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

روش تحقیق در حوزههای انسانشناسی عرفانی 99

تناقضاند/

توکلوامیدواری:

روشن استکه در خلال سفر و مطالعه فرهنگهای ناآشنا C2

یآیند/ C وجود م C ی ب . رو C الی و آب C انی, م C ل و مشکلاتو گاه مخاطرههای ج . مسا

رC راب C د در ب C میتوان C یچگاه ن C ضطرب ه C جهانگرد و پژوهشگر ناتوان, ترسو و م

. موقعیتهای تشویشزا و گاه خطرنا ک, بدون توکل و امیدواری گام نهد و احتما

بسیار زوداز سفرباز میایستد, ا گر بتواند شروعکند/و چه توکلیبالاتر ازتوکلبه

عC

یز  ا  ن ا  لله م C ن  ی  توکَّل  ع  لی ا  لله هو حسبه و ن . فضل خداوند که حضرتشخود فرمود:

 و  م

المتو  کلین

 

 

 

و یا بهقول خواجه شیراز:

 

ایدش C وکل ب C نر دارد ت C د ه C ر ص C رو گ C تکیهبرتقویو دانشدر طریقتکافریست راه

صبروبردباری:

پرپیداستکه محنتسفرو رنجبلایاو تشویشاحتمالات, C3

ار و C ماتروزگ C خلقی بردبار و تحملی گران لازم دارد, زیرا "/// ا گر س  یاح بر زح

1/ سرما و سردی/

2/ گرمای سوزان/

3/ توانا در راه بردن, تحمل کردن/

مش  قات  برد

1 و حار 2, حمول 3

وصابر نباشد هر آینه در مرحله نخستین بازماند///"

 

ما C

رمود: ان

C ی در خلال صبر محقق میشود, که ف . بویژه آنکه وعده پیروزی خدا

 

یوفی الصابرون اجرهم بغیر حساب

 

/

 

قناعتوخودداری:

هرگاه پژوهشگر جهانگرد در روستا و یا بلاد مختلف C4

به فکر رفاه و آسایشخود باشد, نهتنها به مرور از هدفاصلی تحقیقباز میماند

بلکه دیده تیزبین مردم بومیرا نسبتبه تن آسانیو بدن پرستی خویشحساس

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

100 عرفان ایران

نموده و آبروی اجتماعیعلمو معرفتکه با کفنفسو خودداریفراهم میشود

بهبهانه راحتیو بهبهای تنآسانیتبدیلبه بدبینیمردم شده و درنتیجه رابطه لازم

میان پژوهشگر و پژوهششونده از میان میرود, نگاه کنید:

یگانه و C زد ب C ود را ن C رویخ C

ن  طم  ع, آب . ن  ق  ن  ع  و ذلَّ  م . </// بحکم

 عزَّ  م

 

خویشو توانگرودرویشنریزدواز بلایحرصوطمعوتمنایبسیار

نز C ناعه ک C

ه الق

C د/// ک C تراز لازم دان C به پرهیزد و از طلبکردن زیادتی اح

 

لایقنی

 

/// و یا /// منقنع شبع/// و از مرد طمعکار سیاحتنیاید/>

 

عفتو پا کدامنی C ë

روج و C ندة ف C </// شخصسیاح باید که عفیفو پا کدامن باشد و ب

شهواتنباشد و به امر ناشایستو چیز نابایستکه نزد عقلا و شریعت

اC مود و ی C د ن C توان C یاحتن C ی س C ناپسندیده باشد اقدام نکند/ و چنین کس

اشخاصمعقو ل نتواند بود,چنانکه مک  رر دیده و مشاهده گردیده است/>

روشن استکه ناپا کی سببهتکحرمتو نابودی امنیت اجتماعی شده,

روابط متقابل پژوهشگر و پژوهششونده را مخدوشمیسازد/

صدق وراستی C .

ژوهششوندگان دارای C پژوهشگر سیاح بایستی که در میان مردم بومی و پ

ردم C ا م C اشد ت C ته ب C حرمتو آبروی اجتماعی و شهرتی از راستی و صداقت داش

یز از C بتوانند با آرامشو خیال آسوده مطالبدرخواستی وی را بازگو کنند/ این ن

جمله شروط امنیتدر فرایند پژوهشاستو برخلاف:

تی C اراس C ذبو ن C ه ک C عروفو ب C فتن م C ه دروغ گ C ه ب C </// س  یاحی ک

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

روش تحقیق در حوزههای انسانشناسی عرفانی 101

موصوفگردد او را از سیاحتجز اسمی بهره و نصیبی حاصل نشود و

قه

یعنیهر که بهدروغ گفتن O یس  مع  صد O بزرگان گفتهاند:

من عرف بالک ذب لم

 

معروفشد ا گر راستگوید از او نمیشوند/>

ی. ی و گشاده خو . گشادهرو C 7

پژوهشگر س  یاح باید گشادهرو یا خوشخلق, و نیز گشادهخو یا پذیرایغیر

های C امأنوسو ارزش C رهنگهای ن C بوده, سعه صدر داشته و در برابر افراد غیر و ف

غریبو اخلاقهای متفاوتو نیز متضاد هم, مدارا کرده و بجای وا کنش, سعی

کند بیشتر ببیند, بشنود و بفهمد/ او باید

</// که به هرسیلکوهسار تیره و بهر صحبتناهموار خیره نگردد

ی و . ادهرو C و با هرکسبحسن خلق و انشراح صدر سلوکنماید و با گش

یچ C وی در ه C ی با مردم معاشرت کند/// س  یاح بدخلق و بدی خ . خوشخو

جلس C محفلی روی ندارد و کسی که صاحبضیق صدر استدر هیچ م

قدم نگذارد و تحصیلمعارفو حقایق از وینیاید و احدی بابمحبت

و مودتبرویاو نگشاید>/

نطقی و C اصلی تفکر م ¾ ی درحقیقتاز ارکان و اجزا . سعه صدر یا گشادهخو

ونیهای C ونه گ C مین گ C ناخته C نظام فلسفی استو در غیر آنصورتعلم, که ش

نامأنوسو نامألوف, غریبو ناآشنا استهیچگاه ممکن نگردد/

سخاوتو جوانمردی C 8

طرود استو C رکسم C "مرد بخیل و ممسکدر نظرها مردود و این صفتنزد ه

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

102 عرفان ایران

شخصبخیل نزد عقلای هر ملتخوار///" و برخلافآن "/// مرد سخی نزد همه

مردی را, C کسعزیز و محترم, ا گرچه بینوا و بیدرم" باشد, پس نمونههای جوان

حتی موجبکسبآبرو و ایجاد رابطه جهتبدستآوردن دادههایلازم و نفوذ

مردی C وان C توتو ج C ه ف C ویژه آنک C در دنیای درونی و خصوصی افراد میشود, ب

لکه C ری داده, "ب  C م تس C اشند///" ه C یشب C لتو ک C راحتی به کسانی که "/// خلافم

حتیالمقدور وحوشو طیور را هم قسمتی معینفرماید/"

ندگان C ر ب C راب C لوجهالله, برای جوانمردی در ب H ولی نه به نیتفریفتن, بلکه خالص

خداوند ج  لو علا, و نیز جذبآنها جهتکشفحقایقو اسرار که با مهر و فتوت

یفرماید C شایستهتر و ممکنتر است/ و باز مانند دیگر صفاتو شروط, مولانا م

بدون اینشرط سیاحتممکن نشود: "مرد ممسکو بخیل سیاحت نتواند و ا گر

(هم) کند, تحصیل فضایل انسانی نتواند/"

امانت C 9

</// س  یاحباید امینباشد و از خیانتاحتراز کند و خود را به خیانت

ن نزد هرکسو نا کسکمتر از خار و خس . معروفنگرداند که مرد خا

فهمواره با ترسو بیم, و دلشاز خوفدو . نخا . استبهموجبالخا

نیم استو شخصی که به خیانتو بزه کاریموصوفشود در نظرها از

درجه اعتبار ساقط و ازدواج دلها هابط گردد و قدمی در عرصه سیاحت

نتواند گذاشت///>

ته, C ریزناپذیر دانس C و باز میبینم که جناب ایشان این شرط را نیز از لوازم گ

میفرماید که بدون آن سیاحتممکن نیست/ پرروشن استکه شخصمعروف

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

روش تحقیق در حوزههای انسانشناسی عرفانی 103

همراتب C ند, و ب C لبک C به خیانت نمیتواند اعتماد لازم مردم پژوهششونده را ج

حقیق و C نمیتواند دادههای عینی را از آنها کسبکند, و بههمین دلیل مهم کار ت

ناممکن میشود/ A پژوهشعم

خدمت C 10

ندگی" C ن ب C ندگی ک CC ن ب CC ندگی ک CC " گر تو خواهی در جهان فرخندگی ب

ندگی و C همراتبب C دا ولی و ب C ندگی خ C ته ب C منظور جناب ایشان از بندگی, الب

یC الی و دان C به همه مردم از ع H خدمتبه خلایقو مردم بویژه درویشان و عموم

خ  د  م

, مرد خدمتگزار در نظر خلق روزگار پسندیده و با O است"و بهموجب

من  خ  د  م

 

ند C اعتبار خواهد بود و کافه ناسو عموم معاملهشناسبه وی میل و رغبتخواه

نمود/"

نC به دیگر سخن ا گر محقق به بنیادهای مکاتبمتعهد باور داشته باشد, ای

1. Practical Intention.

رای C ه ب C نکته را مسلم خواهد دانستکه علم با ن  یتعملی

1

و خدمتو فایدهای ک

فC رای C ز ظ C اجنشین ج C رج ع C عموم بشر (= کافه ناس) دارد معتبر استو علوم ب

 

ی را C اارزش C دف ب C ورژواژیک) ه C نشانه (و ب C رافم C تجملی حیاتو هواهای اش

 

امعه C نمیتوانند دنبال کنند/ پسعلم باخاصیتنیتعملی متعهد به خدمتبه ج

 

من بویژه, خواهد بود/ . من, و البته, جوامع م . منو غیرم . بشری اعم از م

 

 

تخصصانسانشناختی و جامعهشناختی C 11

لوم C خصصی در ع C هم دانشت C جناب مولانا مستعلیشاه, سرانجام به نکته م

یاح  C ژوهشگر س C خصپ C مختلف, و بویژه, به علوم مربوط به تخصصو حرفه ش

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

10 عرفان ایران ê

اشاره فرموده این شرط را نهتنها از لوازم, بلکه از شرایط غیرقابل انکار تشخیص

دادهاند, زیرا:

رC ایان ه C </// شخصبیدانشنزد دانشمندان بیاعتبار و پیشدان

ملتو عالمانهر فرقه خوار و بیمقدار استو در نزد اربابعلم منفعل

و در پیشنفسخود خجل و///>

پسس  یاح یا پژوهشگر باید "قبل از سیاحتتحصیل علم کند", یعنی قبل از

ور و C ه درخ C ی ک C یزان C ه م C یرد, ب C تحقیق و جهانگردی علوم مربوط به آن را یاد گ

شایسته آن علم و آن عرصة فنون است, "و بمقدار حاجتدانشآموزد"/// "تا از

رهنگها و C طالعه ف C د"/ پسم C رآی C عهده سیاحتعلم و معاشرتبا طوایفو امم ب

جوامع مختلفنیازمند علمیمتناسببا مطالعه جوامعو فرهنگهاو روشنمختص

با اینعلوم است, و بهمراتبعلوم و روشمتناسببا "فن جهانگردی" میبایستی

تخصصیدر قلمرو انسانشناسیو جامعهشناسی باشد/

توشو توان C 12

و سرانجام آخرینشرط, سنمتناسببا مشکلاتو سختیهای جهانگردی

هده C و مطالعات میدانی است/ بدیهی استکه, بویژه, در ایام گذشته این کار از ع

جوانان بیشتر برمیآمد, و بهمین رویجنابایشان جوانی را در اینشرط مورد

تأ کید قرار دادهاند/ ولی در تفسیر نظر ایشان میتوان گفتکه با وسایل پیشرفته

امروزیسن جوانی میتواند تحتالشعاع قرار گرفته و افراد خسته جانو فرسوده

انات C زار و امک C یشرفتگی اب C پیکر نیز میتوانند مشقاتو سختیهای سفر را با پ

رفاهی جدید تا اندازهایقابل توجه جبران کنند/

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

10ë روش تحقیق در حوزههای انسانشناسی عرفانی

فن جهانگردی C 13

مولانا باتوجه به اینکه پژوهشو جهانگردی کار هر خام نیستو قواعد و

صظریفو متعددیپیشاز آن لازم استتا کار انجام شود, معتقد . علوم و خصا

میشود که اینکار را بایستی بعنوان یکهنر و فن که بایستی نزد استادان مربوط

مرین C ادگیریو ت C ه ی C نوط ب C طالعه را م C یاد گرفتتلقی نموده و بنابراین روشم

بهموقع این فنون میداند/

ایشان معتقدند که مجموع شرایط دوازده گانه فوق پژوهشگر س  یاح را آماده

میکند تا بتواند به مطالعه دقیقو تابع بپردازد/ نگاه کنید:

</// اینبود دوازده شرطکه در فنسیاحتمذکور شد و هر که این

دوازده شرط بعملآرد و لوازم آنرا مهمل نگذارد تواند که طریقسیر و

فرج C سفر و صحبتبا اهل هنر سپارد و سیر بلدان و سیاحتانسان و ت

کتبفراوان تواند کرد و طریقمجالستبا طوایفمختلفه پیموده باشد

لوم C ه ع C رچ C و هر آنکسناقصو ناتمام و در نزد پختگان خام استا گ

وعلی C همرتبه ب C ویشرا ب C ده و خ C فراوان و فنون زیاده از این و آن خوان

رسانده باشد و من بسیار کسدیدم که فاضلیگانه و مجتهد زمانه بود و

در علوم عقلیه و نقلیه کمتر کسی با او برابری مینمود و چون سیر عالم

عنای C نکرده و سفر اختیار ننموده و طریق بلاد کفر و اسلام نپیموده و م

هغایت C انی ب C السفر قطعه من السقر مشاهده نکرده لاجرم از فضایل انس

دورو از کمالاتنفسانیبینهایتمهجوربودگویا ا کثرانبیاو مرسلینو

¾ ما C رین و حک C عرفتق C رفای م C صاحبیقین و ع ¾ دین و اولیا ¾ اوصیا

رقه و C ر ف C ا ه C ه ب C اشند ک C متقدمین بدین جهتسفر و سیاحتفرموده ب

صاحبخرقه بتواند معاشرت نمود///"

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

10 عرفان ایران .

طالعه C پسعلوم نظری, حتی نهایتکامل آن, کفایتفن تحقیق و روشم

یر و C میدانی نمیکند, مگر کسی که علوم نظری را در بوته آزمایشهای علمی س

مل C جام ع C رای ان C قدمهای استب C رط م C ن دوازده ش C سیاحتبیازماید/ پسهم ای

وع C سیاحتتا از آن طریق علوم نظری در خدمتشناختبشری و خدمتبه ن

بشر بکار بسته شود/

بنابر نظر جنابایشان سه منبع پژوهشوجود دارد (مطالعهیا سیاحتاقالیم

نC ند ف C ه چ C یتوان ب C ناد), پسم C و شهرها, سیاحت انسان, و سیاحتکتبو اس

به کار بسته قایل شد: A دستهبندیشدة زیر, که جنابایشان نیز عم

1. Pioneer Study.

مطالعة پیشپژوهشی

1

C 1

 

لمرو C وع و ق C ا ن C ناسبب C ای م C لوم و روشو دادهه C در این فن میبایستع

سیاحتمورد مطالعه قرار گیرد, همانگونه که در بند یازده از شروط دوازده گانه

آمد, در اینمرحله میتوان از فنونی که پساز این ذ کر میشود نیز بهره گرفت/

مطالعه مشاهدهای C 2

ومها و C این فن برای مطالعه و سیاحتشهرها و انسانها, جوامع, فرهنگها, ب

د/ C فتهان C به آن "سیر آفاق و انفس" گ H جمعیت استفاده میشود, که عرفا اصطلاح

بدیهی استکه رجوع به واقعیتمستقیم از شرایط بلاشکاست/

مطالعه مصاحبهای C 3

ا, C ردآوری دادهه C ن گ C یوه در ف C در سیر انفس, یا سیاحتانسان, بهترین ش

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

روش تحقیق در حوزههای انسانشناسی عرفانی 107

رفا از آن C دما و ع C ه ق C وندگان است, ک C ژوهشش C همان فن مصاحبه و گفتگو با پ

بهعنوان "معاشرتو مجالست", که نوعی مصاحبه و مشاهده مشارکتی است, یاد

کردهاند/

مطالعه اسنادی C ê

ناصر و C رح ع C ذشته و ش C در شناخت, تبین و توصیفعقاید و رخدادهای گ

مجموعههای فرهنگی, البته پژوهشگر نیازمند رجوع به فن اسنادی, یا مراجعه به

اسناد بجای مانده است/ مطالعه اسنادی میتواند به دو طریق انجام پذیرد:

الف:

بهصورتاسناد باستانشناختیو فرهنگشناختیمثلمطالعه آثار ابنیه

اC ارتگاهها ی C ثل زی C رهنگها م C و ساختمانها و یا سمبلها و نمادهای باقیمانده در ف

مت C نین را در دو قس C ن چ C طالعه ای C پرچمها و یا دیگر ادوات, که جنابایشان م

مطالعه نکات باستانشناختیو یا عناصر و ادواتفرهنگ C تقسیم میفرمودند: 1

مبلشناسی و C ات س C طالعه نک C م C لدان و 2 C مادی را در مطالعه و سیاحتشهر و ب

مادیرا در مطالعه و سیاحتانسان/ C ادواتفرهنگنا

ب:

به شکل اسناد مکتوبدر کتب, نامهها, تذکرهها, سفرنامهها, تعهدنامهها

و دیگر اشکال مکتوب/

لC

ی مردمنگاری: <نمونهصوفیه واص . نمونهای از اخلاق علمی و سعه صدر و عینگرا

وحدتوجود>

هC در جایجای سفرنامههای سه گانه ایشان سخن از اقوام و افرادی استک

علیه مذهبجنابمستعلیشاه حاجی زینالعابدینطابثراه سخن گفتهاند و مبانی

تشیع صوفیانه و فلسفه وحدتوجود را به باد انتقاد و تکفیر گرفتهاند, ولی ایشان

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

108 عرفان ایران

دبانه و نادرستآنها به . یها و سخنان اغلب غیرم . در نقل معاندتها, تناقضگو

طعات C شیوه مردمنگاران عینگرای تنها میشنود و نقل میکند, بیکم و کاست/ ق

ذیل نمونهای از همین سخنان است/

در ذ کر نام احمد الکابلی که وی را فخرالعلما و مولانا خطابمیکند از قول

ایشان سخنانیدر رد صوفیه و توهینبه آنها نقل میفرماید, بدون هیچاعتراضی/

نگاه کنید:

</// و طایفهایاز فریبندگان بجهترونقکار و رواجبازارخود دانسته به

ه آن C ته ب C این توجیهاتکاسد و قایل شدهاند و گروهی از غافلان نادانس

وجوه فاسده معترفگشتهاند و بهآن سخنانسفیهانرا در وادیگمراهی

انداختهاند/// اول کسی را که صوفی گفتند/// ابوهاشم کوفی بوده/// و آن

/2ê و ë 1/ حاج زینالعابدین شیروانی,

بستان السیاحه

 

ملعون مثل نصاریبه حلول و اتحاد قایلبود و///>

 

1

 

درصورتی که جناب مولانا به روشنی ذ کر و استدلال میفرمایند (در جای

تقادات C ه از اع C وفیان استو ن C دیگری) که مذهب اتحاد و حلول نه از اصول ص

د/ در C ی این چنین بیطرفانه به نقل محضمیپردازن . نصاری/ بلکه در گزارشها

ادامه همیننقلقولبزرگان صوفیه که در زمانامامان بزرگوار, شا گردیو تقیه به

ندین دروغ و C یحرمتی و چ C ورد ب C مه معصومین علیهمال  سلام را داشتند م . شیوه ا

بهتان گرفتار میسازد, ولیجنابمولانا خود را موظفبه "نقلناب" میبیند/ نگاه

کنید:

واه C وشند و خ C </// و پیروان او (منظور ابوهاشم) را خواه صوفپ

بت C نپوشند صوفی گویند/// و بعد از آن ایشان را به ابویزید بسطامی نس

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

روش تحقیق در حوزههای انسانشناسی عرفانی 109

دادهیزیدیهو بسطامیه لقبکردندو به اعتبارقایلبودن به حلولو اتحاد

حاد C ر ات C ان ب C ایشان را حلولیه و اتحادیه خواندهاند و چون جمعی از ایش

مبالغه نموده به وحدتوجود قایلشدهاند ایشان را وحدتیه نام کردند, و

هC فتند و ب C لاجیه گ C رده ح C همچنین به منصور حلاج ایشان را منصوبک

یایشان بر وجه حلول . جهتآنکه در بابمشایخخود غلو نموده بهخدا

و اتحادقایلشدند و بر گمراهیخود و دیگرانافزودند ایشانرا غلاتو

ردمفریبی C دعه و م C غالیه و غاویه نام کردند و به سببمکر و زرق و خ

/2ë 1/ همان جا;ص

یه موسوم ساختند>

1

. ایشان را فیه و خدا

 

هC غرضانهای ک C ادرستو م C لط, ن C و باز در ادامه همین مبحث تقسیمبندی غ

تصوفرا به چهار مذهبحلولیه, اتحادیه, واصلیه و عشاقیه تقسیم میکند ذ کر

ویشرا C فرموده بدون آنکه اعتراضی نشان دهد; ا گرچه در هنگامی که عقاید خ

توضیح میفرماید روشن میشود که تصوفهمانباطنتشیع استو هیچکدام از

مذاهبفوقاز نظر صوفیه موردقبول نبودهو باطل محضاند و گفتههای منقول از

در C عه ص C احمد الکابلی یکسره باطلاند; اما در هنگام نقل این اباطیل, آنچنان س

ن اوج C نشان میدهد که حتی گاه موجبآزار روحی معتقدین میشود, ا گرچه ای

اخلاق علم  ی عینگرا است/

اما برای روشنشدن بطلان رأی فوق در چند صفحه بعد نظر موافقین صوفیه

راز C غضاب C را نیز ذ کر میفرماید, ولی باز بدون آنکه خود وی نظری با حبو ب

فرماید, بلکه باز به صرفنقل میپردازد/ نگاه کنید:

اصل C </// و کذلکبسیاری از علما که از بعضقراین علم قطعی ح

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

110 عرفان ایران

میشود که ایشاناز مق  رینو معترفینبه جلالتقدر ا کثر عرفا وصوفیه

ارح C اهادیش C حسن, و آق C ولانا م C میباشند مانند میرزا علم الهدی ولد م

لی C کشمیری, و میرمحمد ع ¾ مفاتیح, و شیخ حسن تنکابنی, و ملاشمسا

یباشند, و C یاتم C قمی و پسر او امیر شجاع و میرجمال هر دو شارح اله

سید مدقق سیدابراهیم قمی, و از معاصرین مولانا آقای محمد بیدآبادی

و شا گرد او میرزا محمدعلیمیرمظفر اصفهانی و مولانا محرابجیلانی

که هر سه این بزرگواران اعلم علمای روزگار و اعرافعرفای آن دیار

ولانا C ثیره, و م C تبک C احبک C ی ص C راق C حمدسعید ن CC ولانا م CC ودند و م CC ب

برویه C وفیه ک C لسله ص C ایخ س C 1/ این بزرگواران از مولانا آقا محمد بیدآبادی به بعد از بزرگان و مش

هستند/

میرصدرالدین دزفولی

1

فیالجمله مق  رین به جلالتقدر عرفا و صوفیه

فقهایامامیهوغیرایشاناز ¾ و علما ¾ مح  قهازمتقدمینو متأخرینحکما

 

 

/ 2/ همان جا; 30

شماره بیرون و///>

 

2

 

فات C ه تألی C ن راه ب C وده و در ای C وفیه ب C و از علمایی که خود سالکطریق ص

ارزشمندی دستزدهاند یاد فرموده مینویسد:

یرمحمد C </// و سید حیدر آملی و پدر بزرگوار او شیخ حسین, و م

قیر C هنظر ف C باقر داماد هریکاز ایشان کتبمفیده تألیفنمودهاند که ب

ولانا C

فار, و م C احباس

C یرازی ص C نش C درالدی C رسیده است, و مولانا ص

گیلانی, و مولانا محمدتقی مجلسی صاحبکتببسیار, و مولانا ¾ شمسا

 

لفکتاب

 

 

شرحاصول کافی

, و مولانا محسن . محمدصالح مازندرانی م

کاشیمص  نف

 

 

مفاتیحدر فقه ود  رمکنوندر فنعرفانوتفسیرصافی

,

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

روش تحقیق در حوزههای انسانشناسی عرفانی 111

لف

کلید بهشت

, و شا گرد محقق او قاضی . و مولانا رجبعلیتبریزیم

لبسیار, ومولانا . لف

 

 

اربعینو رسا . سعیدقمیشارحتوحیدصدوق

وم

محمدصادق اردستانی صاحبرساله

 

 

مختصر

از ایشان در مسأله وجود

لف

 

 

شوارقوگوهر مراد

, و . در میانست, و مولانا عبدال  رزاق لاهیجی م

ارح C

 

 

قینو ش C معالی C لفش

. مولانا محقق میرزا حسن که خلفاوستم

لفرساله

 

 

اصولاصلیهو رسالهحدوث . هدایه

و مولانامقیم طالقانیم

لف

 

 

مفتاحالاسرار الحسینی, و . عالم

, و مولانا عبدالرحیم دماوندی م

 

1/ همان جا/

لفرساله

صناعیه و///> 1

. میرزا ابوالقاسم فندرسکیم

 

نیز در توضیحعقیده اصلی خود, که مبنایجدیو اصلیتش  یع صوفیانه است

دود یک C رموده, در ح C یعنی وحدت وجود, در برابر اباطیلی که از دیگران نقل ف

ود, C دت وج C لسفه وح C وضیح ف C من ت C استه و ض C رخ C وضیح ب C به ت G صفحه اختصار

رموده و C لام ف C ردود اع C اطل و م C ویژه, ب C ودن را, ب C حادیه ب C بهتانهای حلولیه و ات

یچکدام C ذاهب, ه C ن م C مام ای C مشخصمیشود که واصلیه, عشاقیه, قلندریه و/// ت

رای C ه ب C اطل, ک C ا ب C ربطی به اصل تشیع صوفیانه ندارند بلکه حالاتی است, حق ی

اریخ C ه در ت C مانطور ک C میآیند, ه C مکتبی بهحساب ن H برخی حادثشده, و اساس

مان C ر ه C افت, مگ C اتبی C تذکرهها نمیتوان هیچگاه هیچ سلسلهایبرای این مک

هصورت C انتساب یکیا چند فرد, بطور پرا کنده, که آنهم تنها انتساب استو ن

قسیم C نیدی ت C ج C عروفی C واقعی, بلکه سلاسل تشیع صوفیانه به چهارده سلسله م

شدهاند/

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

کتابنامه

سسه  .C هران: م C

ریقت, ت C سلطانی گنابادی, حاج میرزا محمدباقر,رهبرانط

C

/ انتشاراتی محبوب, 1371

 

شیروانی, مولانا حاج زینالعابدین,مستعلیشاه نعمتال  لهی

 

 

بستانالسیاحه

یا C

ی, بیتا/ . "سیاحتنامه", چاپاول, تهران: انتشارات کتابخانه سنا

 

13 شمسی/ ê

 

 

حدایقالسیاحه

, تهران: سازمان چاپو دانشگاه, 8 C

 

ریاضالسیاحه

, تهران: انتشاراتسعدی/ C

ی/ . نایبالصدر شیرازی, محمد,

طرایقالحقایق

, تهران: کتابخانه سنا C

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

جستجو در احوال جنابنورعلیشاه اصفهانی

وارتباطع  لامهسیدبحرالعلوم باوی

محمودرضا اسفندیار

مق  دمه

بیشکتاریخو فرهنگاینسرزمینبا تص  وفو عرفان پیوندینا گسستنی

یایی و C غراف C خورده استو از دیرباز سلاسل مختلف صوفیه هریکدر حیطه ج

نفوذ معنوی خود خدمات شایانی به باروری و نشاط و تازگی فرهنگدینی این

دیار نمودهاند/

اC یم ت C یکی از این طریقهها, سلسلة نعمتالله  یه استو ما در این مقال برآن

هرچند مختصر و گذرا یکی از ستارگان قدر ا  ول این سلسله را معرفی کنیم/ جناب

نC ص  وفای C رفان و ت C لندپایه ع C عاریفب C نورعلیشاه اصفهانی بیتردید یکی از م

هC ندین ده C سرزمین است/ چه, سهمی که او در احیای تص  وفو عرفان بعد از چ

فتور و انحطاط, ایفا کرده است, انکار ناشدنی استو تنها به سلسله نعمت الله  یه

¾ یا C مربوط نمیشود/ بلکه میتوان او را یکی از شخصیتهای مرکزی <نهضت اح

رC دکب C تص  وفو عرفان> ایران دانست/ البته بیشترین تأ کید ما در این مجال ان

داستان ارتباطیا اتصال جنابسید بحرالعلوم با جنابنورعلیشاه میباشد/ ما برای

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

11 عرفان ایران ê

که عدهایبخصوصاز علمایظاهرو فقها C پیدا کردن کیفیتاینارتباطیا ارادت

H خذ و منابع موجود را بررسی نمودیم و نهایت Ĥ تمامی م H تقریب C بهشدتمنکر آنند

نابع C نقول از م C یشتر م C با ارزیابی تمامی مطالبو شواهد که البته بسیار اندکو ب

صوفیه میباشد, و نیز با بررسیکتاب

سیر وسلوک

منسوببه سید بحرالعلوم رأی

و نظر خود را اعلام داشتهایم/ حال تا چه درنظر آید و قبول افتد/

 

رفانی C برای درکبهتر موقعیتی که جنابنورعلیشاه دستبه تبلیغ وسیع ع

 

ان را C هور ایش C قارن ظ C ص  وفم C خود یازید ابتدا مختصری از وضعیتعرفان و ت

 

بررسی مینماییم و از آن پسبه معرفی جنابمعصومعلیشاه و چگونگی ارتباط

 

جنابنورعلیشاه با ایشان و دیگر ابعاد نهضتاحیای تص  وف میپردازیم/

 

 

وضعیتعرفان و تص  وفدر اواخر دوره زندیه

دورههای افولو رکود فرهنگیدر تاریخایران ¾ دوران زندیه را میتوان جز

اصل از C تشاشح C یثباتی و اغ C داوم ب C ر ت C ن ام C لل ای C محسوب داشت/ یکی از ع

درگیریهای بعد از صفویه, از فتنه محمود افغان گرفته تا جنگهای بزرگ نادرشاه

ر, C وی دیگ C دیه از س C ومتزن C از یکسو, و نزاعهای کریمخان برای تثبیتحک

اهد یک C ه ش C بهنظر میرسد/ و تنها در دوران محدود حکومتکریمخان استک

ثباتنسبیهستیم/

دC از ش C فویه آغ C این ضعفو فتور فکری و فرهنگی که از اواخر دوران ص

افت/ و C داوم ی C بهنحو فزایندهای در دوران شاهان افشار و از آن پسکریمخان ت

المان و C تیم/ ع C فرط هس C ی م C ریگرای C لط قش C در طول این دورهها شاهد تس A عم

دانشمندان جایگاه و منزلت شایستهای را دارا نیستند/ شاه زند که خود اهل علم و

میدهد/ از C دانشنیست, توجه چندانی هم به جنبههای فرهنگی و علمی نشان ن

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

11ë جستجو در احوال جناب نورعلیشاه اصفهانی

تاریخی در شیراز چیز زیادی دیده نمیشود/ و ¾ سراسر دوران زندیه جز چند بنا

هایی C لبه ن C ا غ C ادر ت C قوط دولتن C ه از س C الهایی ک C ی س CC نکه <در ط CC لاصه ای CC خ

لی C نگهای داخ C تشاشو ج C فرقه و اغ C آقامحمدخان قاجار است, سراسر آن در ت

/ 1/ دنبالة جستجو در تص  وف ایران, دکتر عبدالحسین زرینکوب,ص 31

گذشت>/

1

و همچنانکه اشاره شد, غلبه و نفوذ قشریگراییکه از یادگارهایشوم

دوران صفویه بود, در این دوره همچنان رونق داشت/ و بازار متعصبان جاهل و

 

ملانمایان داغ بود/

 

اC ردم ب C ذهبی م C عصبات م C حریکت C ا ت C ری ب C مایان قش C انی ن C تی روح C <مش

 

کوچکترین بهانهایچماق تکفیر رابر سر مخالفین خود فرود میآورند و آنانرا

 

امعه C جیبی در ج C ری ع C تناق فک C قیقتیکاخ C یکردند و درح C از هستی ساقط م

 

ری C نبشفک C ا یکج C مل و ی C رای یکعکسالع C ینه ب C یکرد, زم CC ومت م CC حک

 

 

/ 2/ تاریخ سلسلههای طریقه نعمتاللهیه در ایران, دکتر مسعود همایونی;ص 29

رهاییبخشاز خرافاتو تعصبات بیمورد فراهم شده بود>/

 

2

 

<طریقه نعمتالله  یه قبل از سال 1190 هجری قمری در ایران (سوایدورة

ایر C قط از س C ته, ف C داش C خود شاه نعمتالله و بعضی فرزندان او) طلوع و ظهوری ن

سلاسل نوربخشیه و ذهبیه جمعیدر زوایایگمنامی میزیستهاندتا در اواخر عهد

/ 3/ نورالابصار, نگارششیخ اسدالله ایزدگشسب,ص 10

کریمخان زند>

3

وضع بدین منوال بود/

حاج زینالعابدین شیروانی در

 

 

ریاضالسیاحه

در توصیفاین مقطع زمانی

چنین مینویسد: <قرب هفتاد سال کشور ایران از فقر و طریقتخالی بود و اسم

 

طریقتگوشکسینشنیده وچشم احدیاهلفقر ندیده, مگرچند کساز فقرا در

 

 

/.ëë ریاضالسیاحه, حاج زینالعابدین شیروانی,ص /ê

ê

 

/< مشهد مقدساز طریقه نوربخشیه و چند نفر از سلسله ذهبیه

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

11 عرفان ایران .

فC اریخی تألی C یگوید: <در ت C نین م C

ق چ . محمد معصوم شیرازی نیز درطرا

اC فوی ت C ین ص C فضلای متأخرین دیدهام که نوشته از زمان دولتشاه سلطان حس

ه دولت C را ک C و علما ایران در انظار بیاعتبار بودند زی ¾ آخر خوانین زندیه, فضلا

هC ه ک C د و الواری C مهان C را ک C سالها با طایفة افاغنه و افشاریه که در اصل فرعی از ت

ضل و C لم و ف C شعبهیی از ایلاتفیلی است, برقرار بوده و این طوایفرا با اهل ع

معرفتراهی و رابطهیی نبوده و اهالی آن ازمنه در تیه نادانی و غفلتسرگشته,

/ ق, محمد معصوم شیرازی,ج 3,ص 171 . ق الحقا . 1/ طرا

میگردیدند>/

 

1

 

ورود جناب معصومعلیشاه به ایران و آغاز نهضت تجدید تص  وف

هد C ر ع C جنابمعصومعلیشاه که از مریدان شاه علیرضای دکنی بود در اواخ

ران C طریقة نعمت الله  یه به ای ¾ کریمخان از دکن به امر پیرو مراد خود برای احیا

آمد و با شرایطی که در ایران آن روز حا کم بود, جانفشانیهایبسیار میطلبید تا

اه C نابش C ویی ج C پیام بلند و معنوی تص  وفراستین به همگان رسانیده شود/ و گ

ود/ C رستاده ب C ران ف C ه ای C ر ب C ن ام C رای ای C ود را ب C فیر خ C هترین س C نی ب C لیرضا دک C ع

<معصومعلیشاه در اواخر دولتکریمخان در سال 1190 ه / ق از راه دریا بهاتفاق

/ 2/ تاریخ سلسلههای طریقه نعمتاللهیه,ص 29

ی و C ه آزادگ C ردم را ب C ردید>/

2

او <م C قیم گ C همسر خود به شیراز آمد و در آنجا م

وارستگی از قیود اجتماعی و خرافات مذهبی دعوت نمود/ در مقابل قشریون و

 

تعصبو خامیهایآنان مریدان خود را بهحالو ذوقو عشقدعوتکردو گفت:

 

امی است C سختگیری و تعصبخامی است تا جنینی کار خون آش

 

نگC هاد و ج C و ن C ه یکس C دم از صلح کل و آرامشدرون زد و خرافاترا ب

 

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

جستجو در احوال جناب نورعلیشاه اصفهانی 117

دیدند C ون ن C فت: چ C هاد و گ C هفتاد و دو ملترا عدم درکحقایق دانسته و عذر ن

ثار و C حبتو ای C حقیقتره افسانه زدند/ او با بیاعتنایی به اصحابزرو زوره, م

توجه به فقرا و نیازمندان را اساسطریقتو رهاییاز بند هواینفسقرار داد و با

/ 1/

همان

,ص 30

 

ریا و تزویر و سالوسبه مبارزه برخاست/>

 

1

 

بت C پیوستن جناب نورعلیشاه به جناب معصومعلیشاه و آزار و اذیت حکام وقت نس

بهایشان

مذکور شد که جناب H

ق چنین میگوید: <سابق . محمد معصوم شیرازی درطرا

میرزا عبدالحسین ملقببه فیضعلیشاه که اصلشاز قریه رقهتون و طبسبوده,

توطن به اصفهان گزیده و متأهل گردیده, فرزندی سعادتمند, ایزد فیاضبه وی

عنایت فرموده تا نام نامی والد ماجد خود را که ملامحمدعلی و امام جمعه تون و

طبسبوده بر وینهاده, نام شریفشمیرزا محمدعلی فرموده و بعد از فیضیابیبه

رزند C ردید, ف C سعادتارادت سیدمظلوم سید معصومعلیشاه که تفصیلشمذکور گ

رف C ید مش C ارجمند را پساز سن بلوغ و ا کمال فنون و علوم به شرفحضور س

/

ق,ج 3,ص 198 . ق الحقا . 2/

طرا

 

ساختو در مقام طریقتوالد و ولد, برادر و همقدم یکدیگر شدند>/

 

2

 

قالسیاحه

در این مورد چنین میگوید: . حاج زینالعابدین شیروانی درحدا

د, و C ریفآوردن C ران تش C ه ای C <جنابمعصومعلیشاه در اواخر دولتکریمخان ب

مال C را تلقین کرد و تربیت نموده به ک C ق  دسس  رهما C فیضعلیشاه و نورعلیشاه

/

ق السیاحه, حاج زینالعابدین شیروانی,ص 27 . 3/

حدا

 

الخلفا گردانید/>

3

¹ رسانید, آنگاه اذن رخصت ارشاد فرموده و نورعلیشاه را خلیف

ام C در تذکره

 

 

ریاضالعارفین

آمده است: گویند شاه علیرضای دکنی در واقعه از ام

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

118 عرفان ایران

/êë 1/

ریاض العارفین

, گردآورده رضا قلیخان هدایت,ص 1

 

ثامن مأمور شده که او را روانه ایران نماید و نمود/

1

مساعی و کوششهای عاشقانه

ص  وفراغبو C ه ت C جنابمعصومعلیشاه عدة زیادی از طبقاتمختلفمردم را ب

 

یام C اطره ق C ه خ C را ک C داخل نمود و همین امر حکام وقترا بهوحشت انداخت; چ

 

یکرده و C ده م C صوفیان و به سلطنترسیدن شاه اسماعیل صفوی را در اذهان زن

 

برحسبسیاست, جلوگیری از آنها را لازم میدیدند/ و از دیگر سو حا کمان آن

 

امه C اهرگرا در ع C ظاهر بهجهتغلبه قشریگرایی و نفوذ فقیهان ظ ¾ زمان از علما

 

مردم, بسیار مرعوبو از فتنهجوییبعضیعالمنماها اندیشنا کبودند و برحسب

 

میل آنها سختگیریو آزار بسیار به صوفیه روا میداشتند/

 

در اینمیان گاهی اینآزار و اذیتصوفیه آنقدر جنبه شرعیو مذهبی پیدا

 

واب C توجبث C میکرد که عوام کالانعام شرکتدر این امور را امری صوابو مس

 

میشمردند/ تا جاییکه همین عوام و مردم جاهلجنابمشتاقعلیرا به تحریک

 

امع, C امام جمعه کرمان بود, هنگام خروج از مسجد ج G "ملاعبدالله" نامی که ظاهر

 

همراه با یکی از مریدانشبه شهادت رساندند/

 

معصومعلیشاه و یارانشرا نیز از شیراز اخراج کردند (به دستور کریمخان),

 

و آنان به اصفهان مراجعت نمودند/ علی مرادخان نیز آنها را از اصفهان اخراج و

 

ید C ورعلیشاه داد/ س C عصومعلیشاه و ن C نابم C از آن پسدستور به بریدن گوشج

 

که C معصومعلیشاه که از راه مشهد بعد از کمکخان قاجار و دلجویی کردن از او

 

یبرد, C هسر م C وقفب C بسو ت C گویا زمانی که آقامحمدخان قاجار در شیراز در ح

 

به هند رفته بود, C بهوسیله حاج ملا جعفر شوشتری به سید ارادتی پیدا کرده بود

 

پساز چندی مراجعتبه عتباتکرده و در نجفو سپسکربلا ماند و دیگرباره

 

به قصد زیارتمشهد به ایرانآمد و چون به کرمانشاه رسید او را چندی محبوسو

 

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

جستجو در احوال جناب نورعلیشاه اصفهانی 119

بهدستور آقا محمدعلی بهبهانی, فقیه بانفوذ, و با کمکو تأیید حاج ابراهیم خان

/êê لاثار, میرزا محمدعلی حبیبآبادی,ص 7 . 1/ مکارم ا

شیرازی, وزیر قاجار, در رودخانه قرهسو غرق نمودند/

 

1

 

جنابنورعلیشاه نیز که همراه جناب معصومعلیشاه به مشهد عازم شده بود,

در آنجا به تحریکعوام و بعضی خواصغفلتو جهالت, میرزا مهدی بنمیرزا

هدایتالله حسینیکه از مجتهدینخراسانو مرجع خاصو عام در آن سامان بود,

مواره C ر ه C ن ام C دور ای C فتوی به تراشیدن گیسوان نورعلیشاه داد و البته بعد از ص

/ê 2/ نورالابصار,ص 1

اظهار ندامت مینمود/

2

<بعد از شهادتجناب معصومعلیشاه, جناب نورعلیشاه

در عراقعرببه سر برده بعد از آن که مرحوم حاجی محمدحسین H چندیمتواری

 

ریدین را C والتم C ممقام و ح . اC ی و ق C ینعلیشاه را وص C ه حس C اصفهانی معروفب

 

بهایشان فرموده, روانة موصل شده, در موصل به رحمتالهی واصل گردید و در

 

 

/ 3/ حدیقه الشعرا, سید احمد دیوان بیگی شیرازی, تصحیح عبدالحسین نوایی,ج 3,ص 1933

جوار حضرت یونس(ع) مدفون/>

3

البته فوت ایشان بهطور طبیعی, محل تردید

حمدعلی C ا م C وران آق C نابرا مأم C ه آن ج C ن استک C ر ای C استو عدهای را گمان ب

 

کرمانشاهی مسموم کردهاند/

 

 

نورعلیشاه اصلاحگر و محیی

نن C س ¾ یا C ی و اح C لاحگرای C وع اص C ورعلیشاه, یکن C ار ن C با نگاهی گذرا به آث

تص  وف اسلامیرا میتوان در آنها مشاهده نمود/

لازم و ملزوم یکدیگرند و هر جریان اصلاحگرایی یک ¾ البته اصلاح و احیا

زودنها و C اجاتو اف C واج C نحو احیا گری نیز در خود دارد/ چرا که تحریفاتو اع

کاستنهایفراوانبا گذشتزماندر هر م  لهو نحله رویمیدهد/و ایناصلاحگران

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

120 عرفان ایران

دین, به اصلاحو مبارزهبا کژیها ¾ و محییانهستند که به عزم تجدید حیاتو احیا

دستمییازند/

صوفیه که خود را وارثمیراثمعنوی اسلام میدانند نیز بر همینقاعده, در

¾ یا C هضتاح C مین ن C مواقع موردنیاز دستبه چنین حرکتهایی زدهاند/ از جمله ه

رکتها C تص  وفتوسط معصومعلیشاه و نورعلیشاه را نیز میتوان در عداد همین ح

محسوبداشت/

ایخ C ر مش C بر این اساسدر سیرة علمی و عملی نورعلیشاه (و همچنین دیگ

جذوبعلیشاه, C ظفرعلیشاه, م C مانند م C عاصر او و پساز آن, ه C هی م CC عمتال  ل CC ن

ملاعبدالصمد همدانی, حسینعلیشاه و///) همان تأ کید بر اصول شریعتمقدس

اپ اول, C

عارف, چ C وارف الم C ل ع . اC جموعه رس C ورعلیشاه, از م C 1/ ر/ ک/به: اصول و فروع دین

, جناب ن

13 , انتشاراتکتابخانه احمدی شیراز/ .3

 

 

اسلام و اصول تص  وف اسلامیدیده میشود/

1

و به عبارتدیگر نورعلیشاه, یک

همانند ظهور C نوع مبارزة غیرمستقیم را با انحرافاتی که در تص  وفرخ نموده بود

 

آغاز نمود/ C /// و ¸ اباحیه و غلا

 

 

تص  وفو اخباریه

اC نایی او ب C اید در آش C ص  وفرا ب C ه ت C یکی از زمینههای گرایشنورعلیشاه ب

اخباریون جستجو کرد/ تص  وفو مکتب اخباری از جهاتی دارای نقاط اشترا ک

تأ کید بر سنن نبویو سیره و اخبار و روایاتمأثوره . میباشند, چرا که هر دو ا  و

میکنند/ و گویا نورعلیشاه که موطناو اصفهان یکیاز C علیهمالسلام C از اهلبیت

مرا کز عمدة اخباریون بوده است, در اوان جوانیدر محضر بعضیعلمای اخباری

حضور مییافته و تلمذ میکرده است/

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

جستجو در احوال جناب نورعلیشاه اصفهانی 121

شیخ یوسفبحرانی یکی از مشهورترین علمایقرون اخیر استکه از قضا

/12ê 1/

وحید بهبهانی

, علی دوانی, انتشارات امیرکبیر, چاپدوم,ص

 

پس C ود س C رفب C باری ص C استاد بحرالعلوم هم بوده است/

1

<شیخ یوسف, اول اخ

 

/1ëë 2/

همان

 

نکه C بهطریقة معتدلی که در وسط بین اخباریو اصولی استگرایید>/

2

بعد از ای

وحید بهبهانی به کربلا آمد, ع  لامة بحرالعلوم و آقا سیدمحمدمهدی شهرستانی و

 

بعضی دیگر از شا گردان بحرانی به نزد ویرفتند/ ا گرچه وحید شا گردان خود را

 

از رفتن به درسشیخ یوسفمنع میکرد, ا  ما عدهای از جمله آقا سیدعلی G ا کید

 

صاحب

 

 

ریاضکه خواهرزادهو داماد وحیدو[شا گرد ع  لامه بحرالعلوم]

بود شبانهو

 

/12ê 3/

همان

 

با کمال احتیاط به درسوی میرفت/

 

3

/12ê

 

 

همان

,ص /ê

 

مان C گ

ê, رده است C قل ک C هبهانی ن C ید ب C لفکتابوح

. البته برخلاف آنچه م

نمیرود که ع  لامه بحرالعلوم تحتتأثیر مکتباخباری نبوده باشد/ کمااینکه این

 

م آورده است, C راه C مر ف C ر ع C لوم در اواخ C حرالع C ه ب C

 

 

لوکک C امر ازرسالةسیر وس

هویداست/

زدیک C همانطوریکه اشاره شد, تص  وفو مکتب اخباری از جهاتی به هم ن

د/ C دارن C بول ن C میباشند/ از جمله اینکه هر دو مدخل  یتعقل در تفقه در دین را ق

اC هودند ام C فو ش C ه کش C ل ب . منتهی تفاوتی که وجود دارد این استکه صوفیه قا

لنیستندو بهصرفظاهرو نقلا کتفامیکنند/براساسآنچه ذ کرشد . اخباریونقا

باریو C تب اخ C لوم از مک C حرالع C ورعلیشاه و ب C و با درنظر داشتن تأثیریپذیری ن

باط و C ینههای ارت C ر از زم C نزدیکی ظاهری تص  وفو مکتب اخباری, یکی دیگ

نزدیکی بحرالعلوم و نورعلیشاه روشن میگردد/

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

122 عرفان ایران

نفود معنوی و کثرت مریدان و هواخواهان جنابنورعلیشاه

<نورعلیشاه که در بدایتحال یکچند به تحصیل علوم اشتغال ورزیده بود,

غیر از علوم رسمی در فنون شعر و ادبهم تب  حر داشت/ بهعلاوة حسن و جمال

/ 1/ دنباله جستجو در تص  وف ایران,ص 320

اری C دلربا, لطفخلقی به کمال در وی بود که موجبجذب قلوب میشد/>

1

جاذبه معنوی و جمال ظاهری نورعلیشاه او را از همان آغاز موردتوجه خاصو

 

 

/ 2/ همان,ص 322

ظن فقها و حکام عصر میساخت/>

2

جنابنورعلیشاه ¾ عام و مایة وحشتو سو

هC ار ک C ر دی C ه ه C ادهای داشتو ب C وقالع C اذبه ف C در جذب قلوبو ارشاد طالبان ج

 

ریدان او C لکم C ه س C یشتافتند و ب C دارشم C ه دی C وم ب C رز و ب C میرسید مردم آن م

 

بعید او C ه ت C جبور ب C ام م C ه حک C یآمد ک C درمیآمدند و شورشی در آن بلاد پدید م

 

میشدند و همینامر نیز حساسیتو کینه و دشمنیعلمایظاهر را برمیانگیخت/

 

هور C ورعلیشاه مش C یگوید: <ن C

 

 

الادبم ¹ میرزا محمدعلی مدرسی در ریحان

آفاقشد, هرچندیبه شهری مسکن میکرد و به ارشاد و قیام مینمود, مردمان به

وری C ور کش C سرشگرد میآمدند بح  دی که از طرفح  کام به اندیشه فساد در ام

حکم اخراج او صادر شد/ زهاد و اهل ظاهر نیز طعن و لعنشرا ورد زبان کردند,

اد و C ردار زه C ن ک C ودند و ای C واعظان بر منابر به توبیخ و تکفیرشرطباللسان ب

/2ë. ص,. الادب, محمدعلی مدرس, چاپدوم,ج ¹ 3/ ریحان

لام از C منبریها مزید اشتهار او میگردید/>

3

سرجان ملکم در بخشعقاید اهل اس

در

 

 

] C کتابتاریخایران چنین مینویسد: <ا گرچه نورعلیشاه در آن زمان [

فوتپ

معیت C تهرفته ج C الجمله رف C ود ب C یری ب C ن پ C بهحسبسن جوان, لکن در امور دی

 

میرمعصوم بحدی شد که علمای اصفهان اندیشه کرده> و علم مخالفت برداشتند/

 

<مریدان نورعلیشاه به اسمو رسم شصتهزار بودندو گمانمردمبر اینبود که در

 

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

جستجو در احوال جناب نورعلیشاه اصفهانی 123

خفیه بسیار مردم معتقد وی بودند و ا کثریاز مردم ایران به ویدر پنهانی اظهار

/21ë 21 و . 1/ تاریخ ایران, سرجان ملکم,ص

ارادتو عقیدت میکردند/>

 

1

 

لازم به یادآوری استکه علمایظاهریقشریو فقهایدرباری, همواره از

یمنا ک از C نفوذ معنوی مشایخ صوفیه در میان عامه در خوفو هراسبودند و ب

اینکه با گرمیو روشنی چراغ عرفان بازار آنان به کسادی بگراید/ و این امر مزید

بر علتبود که حا کمانو پادشاهان را نسبتبه این طایفه بدگمان نمایند و آنها را

/ 2/ بستان السیاحه,ص 88

ه و . وط C یچ ت C نند

2

و از ه C حریکک C وفیه ت C برای آزار و شکنجه و قتل و غارت ص

ریقتی C کلمة <شاه> که جزیی از لقب ط A ترفندی علیه اینان کوتاهی نکنند/ و مث

 

ودا و آرزوی C ادشاهان س C بزرگان صوفیه بوده را بهانه کرده و این امر را درنظر پ

 

نین C الیکه چ C نمایانند/ درح C ادشاهی, ب C ومتو پ C صوفیه برای دست یافتن به حک

 

مطلبی, مطمح نظر صوفیه نبود و این کلمه رمزی از مقام معنویو باطنی نزد آنها

 

هC لوم ک C حرالع C ید ب  C ال س .C محسوب میشود/ چنانچه نورعلیشاه در پاسخ به این س

 

لبه و C لطنتو غ C هتس C میپرسد: <شاهی شما از کجا رسیده?> میفرماید: <از ج

 

 

/ ق,ج 3,ص 200 . ق الحقا . 3/ طرا

قدرتبر نفسخود و سایر نفوس>/

 

3

 

لامه  C وم ع C رح C ملهای از م C بیمناسبتنیستکه در پایان این مبحثچند ج

نگر دورة C تصار, روش C ین اخ C ه در ع C ی (ره) در همین بابذ کر نماییم ک . طباطبا

روطیتو آزادیو C ن مش C یفرمود: <ای C لامه م  CC نابع CC است/ ج CC وردبحثم CC م

غربگراییو بیدینیو لاابالیگریکه از جانبکفار برایما سوغاتآمده است,

اینثمره را داشتکه دیگر درویشکشیمنسوخشده و گفتار عرفانیو توحیدی,

آزادی نسبی یافته است; وگرنه شما میدیدید امروز هم همان اتهاماتو قتلها و

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

12 عرفان ایران ê

/38ê 1/ روح مجرد, ع  لامه محمدحسین حسینی طهرانی, طبع چهارم,ص

غارتها و به دارآویختنها برای سالکینراه خدا وجود داشت/>

 

1

 

مختصری در شرح احوال سید بحرالعلوم (ره)

ید C ن ال  س C لوم اب C حرالع C هدی ب C الکبری, ال  سید محمد م ¹ العظمی والحج ¹ لای. <ا

11 هجری متولد, و بعد ëë مرتضی ابنال  سید مح  مد بن البروجردی: در کربلاسال

از اخذ مقدماتنزد پدر بزرگوارشبه حوزه درساستاد وحید بهبهانی متوفیدر

نه C توفی در س C

ق م C. دا C 120 , و حوزة درسشیخ یوسفبحرانی صاحبح

. سنه

118 , و شیخ مهدی فتونیدر نجفاشرفدر سنه 1183 , حاضر و استفاده کرده .

 

 

یرکبیر, C تشار اتام C صطفوی, ان C ن م C قدمه, حس C وضیح و م C رح و ت C لوک, ش C فیالسیر والس ¹ 2/ رسال

/ ص 11

است/>

 

2

 

هنگامیکه به نجفبازگشتدر فروع و اصول مجتهد شده بود و در معقولو

منقول سرآمد بود و با آشناییو ارتباطمناسبیکه با ادبیاتو سایر فنون پیدا کرد,

در آنها به مدارج عالیرسید/ تمامیمعاصریناو به چنینویژگیهاییکه از او گفته

دند و او در C شد, اذعان دارند/ گروههای فراوان از سایر نقاط به سوی او روان ش

/1ë 1 ه /ق,ج 10 ,ص 8 ê 3/ اعیان الشیعه, سید محسن امین, دارالتعارف بیروت 03

احیای علوم متداول زمان و آدابو میراثپیشینیان کوششو ج  دیتداشت/

 

3

 

یگوید: C نین م C صاحب

روضاتالجنات

در شرح احوال ع  لامة بحرالعلوم چ

ید C رزند س C رتضی ف C <س  ید  س  ند و رکن معتمد, مولای ما س  ید مهدی, فرزند س  ید م

 

ته C توانس C ار ن C محمد حسنی حسینی طباطبایی نجفی پیشوا و امامی استکه روزگ

 

ادر C استمانند او را به جهان بسپارد/ سلطان عظیماله  مه و بلندپروازی استکه م

 

لام و C لمای اع C زرگ ع C وده است/ ب C دهر, سالیان دراز از زاییدن همانند او عقیم ب

 

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

12ë جستجو در احوال جناب نورعلیشاه اصفهانی

وده C ود ب C صر و اوان خ C مولای فضلای اسلام, ع  لامة دهر و زمان خود و یگانة ع

است/// م  دتکوتاهی نزد پدر بزرگوار خود که عالمی متقیو پرهیزگار وصالحو

نیکوکار بود به فرا گرفتنعلوم پرداختو نیز در نزد گروهیاز مشایخ که از جملة

اC لامه آق  C آنها شیخ یوسفبحرانی استتعلم نمود و از آن پسبه درساستاد ع

منتقلشد و پساز آن به نجفمش  رفو C ادام الله ا  یامه C محمدباقر وحید بهبهانی

مح  لفرود آمدنو A در آنجا اقامتگزید/ خانة میمونو مبارکاو در اینزمان فع

ظام است/ C ضلای ع C نون از ف C تادان ف C فزع اس C لجأ و م C لام و م C لمای اع C داز ع C باران

پیشوا و سالار پیشوایان عراقو C دام علاهما C بحرالعلوم بعد از استاد ع  لامة وحید

عراق همگی بهسوی او روی ¾ بطور اطلاق است/ علما ¾ بزرگو سرپرستفضلا

لوم C ذ ع C لام از او اخ C اع ¾ لما C آورده و او را ملجأ خود قرار دادهاند و عظمای از ع

/ 1/

روضات الجنات

,ج 2,ص 138

 

میکنند>/

 

1

 

<بحرالعلوم در سالهایی که در مکه به سر میبرد در میان اهل سنتاز چنان

ان C رایش C ذهبوی ب C ه م C پایگاه بلندی برخوردار بود که برخی از آنها هنگامی ک

آشکار گردید از مذهبخود دستکشیده به تشیع گرویدند و پارهای نیز دربارة

الدین خ  رمشاهی, ج ¾

المعارف تشیع, زیرنظر احمد صدر حاج س  ید جوادی, کامران فانی, بها ¸ ر. 2/

دا

 

/11. 3,ص

او چندان مبالغه کردند که ویرا همان مهدیمنتظر شیعه پنداشتند/>

 

2

 

¸

<مقاماتعلمیس  ید از تألیفاتش[همانند]المصابیحفیالفقه,منظومهالد  ر

دالرجالیه

و رسالههایدیگر, روشناست/ او در سال 1212 هجری . النجفیه,الفوا

وسی C یخ ط C جد ش C سالگی در نجفاشرفوفات کرده و در جنبمس ë در سن 7

وعلی C یخ اب C ی, ش C راق C مدفون گردید/ و از تلامذه آن جناب: شیخ بزرگوار احمد ن

ابدین C نالع C ولی زی C م ,¾ طا C اشفالغ C عفر ک C یخ ج C ری, شیخ اسدالله تستری, ش . حا

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

12 عرفان ایران .

/

فیالسیر والسلوک, مقدمه,ص 12 ¹ 1/

رسال

 

سلماسی, سیدعلی صاحب

ریاض, سید محمدجواد عاملی, و دیگران است/>

1

 

له ارادت س  ید به جنابوی . ملاقات س  ید بحرالعلوم با جنابنورعلیشاه و تحقیق مس

خص C از بررسی کتبتراجم احوال جنابنورعلیشاه و جناب بحرالعلوم مش

نقول C

ق م . قالحقا . میگردد که تفصیل داستان این ملاقاتو ارادتدر کتابطرا

است/ البته در کتبی که علمایرجالیو/// در مورد س  ید بحرالعلوم نگاشتهاند, چون

ذوق عرفان نداشتهاند هیچگونه اشارهایبه اینمطلبنکردهاند (مانند کتاب H غالب

رجالبوعلی

وروضاتالجناتو///)/ برای بررسی بیشتر, ابتدا خلاصة آنچه از

ناب C ه ج C نگامی ک C ینماییم: ه C

ق ذ کر م . این واقعه نقل شده استرا از کتابطرا

نورعلیشاه در عتباتسا کنبود, جمعیاز علماو محققیندر نهانیدستارادتبه

وی دادند و بعضی دیگر کمر به تکفیر او بستند و در این امر خواهان شرکتس  ید

بحرالعلوم شدند/ اما ایشان فرصتی جهتتحقیقدر احوال نورعلیشاه طلبنمود/

و بوسیله واسطهای که با دو طرفمرتبط بود و گمان میرود ملاعبدالصمد باشد

ملاقاتی در کربلا انجام میشود/ و در این ملاقاتبا پرسشو پاسخهایی که رد و

بدل میشود جنابس  ید به حقان  یتحالو امرجنابنورعلیشاه پیمیبرد/و ازآن

یرفتند/ C ورعلیشاه م C جنابس  ید به همراهی ملاعبدالصمد نزد جنابن G پسکرار

ولی از آنجا که اهالی کربلا به اقامتایشان راضی نبودند به سعی جناببحرالعلوم

عظمه از C ه م C ارت مک C صد زی C ه ق C ورعلیشاه ب C احب

ریاض

, ن C و آقا میرس  یدعلی ص

 

/

ق,ج 3,ص 199 و 200 . ق الحقا . 2/

تلخیصاز طرا

 

سلیمانیه به جانبموصل مسافرتو مهاجرتجسته, بدان وارد میشود/

 

2

 

دار و C نابدی C البته به جز جنابس  ید بحرالعلوم, عالمان دیگری نیز با آن ج

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

جستجو در احوال جناب نورعلیشاه اصفهانی 127

وم C رح C نان م C مله ای C د/ از ج C دستارادت دادن H مC عضی رس C ردند و ب CC لاقات ک CC م

ملاعبدالصمد همدانی, ملقب به "فخرالدین" که از شا گردان سید بحرالعلوم و آقا

محمدباقر بهبهانی بود و در عینحال از زهاد و علما محسوبمیشد, در مسافرت

اجی C د/ ح C اصفهان هم با حسینعلیشاه اصفهانی (جانشین نورعلیشاه) مربوط ش

لف

تذکرةدلگشا

و پدرشآقا س  ید علیمدرسنیز در شیراز به . علیا کبر نوابم

 

/ 1/ دنباله جستجو در تص  وف ایران,ص 320

صحبتوی رسیدند/

 

1

 

مولی عبدالصمد همدانی و طریقة نعمتاللهی

یکی از شخصیتهایی که ما را در تحقیق اتصال بحرالعلوم و نورعلیشاه, یاری

میکند, مولی عبدالصمد همدانیملقببه "فخرالدین" استکه ما به مناسبتهاییاز

نC از جمله در جریان ملاقات بحرالعلوم و نورعلیشاه که ای C او در صفحاتپیش

مد C یاد کردیم/ چرا که مولی عبدالص C تنها شاهد ماجرا اهمیتفراوان پیدا میکند

زرگی C المان ب C حضر ع C یباشد و از م C یکی از بزرگترین علمای دینی عصر خود م

لما

, کسب C اضالع C احبری C همچون بحرالعلوم, وحید بهبهانی و آقا س  ید علیص

فیضنموده است/

ار و C یرقابل انک C هیه غ C از سوی دیگر, ارتباط و اتصال او به طریقه نعمتال  ل

اظهر منالشمساست/ از اینرو, تحقیق احوال او, خود میتواند بخشیاز زوایای

مبهم ارتباط بحرالعلوم و نورعلیشاه را روشنکند/ به همینعلت, مناسبدیدیم تا

اندکی به این شخصیتعظیم عرفانیو علمی بپردازیم:

<عالممعالم ر  بانیو عارفمعارفح  قانی, قتیلفیسبیلالله مولیعبدالصمد

از پرچمداران علم و حکمت, فقیهی محقق, مح  دثی خبیر و C طابثراه C همدانی

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

128 عرفان ایران

نی و C لوم دی C ه ع C ربوط ب C تههای م C مة رش C ادیبی عقیدهشناسو خلاصه وارد به ه

مت C تشاراتحک C تاد ولی, ان C 1/ بحرالعارف, مولی عبدالصمد همدانی, تحقیق و ترجمه حسین اس

1370 ,ج 1, مقدمه/

معارف اسلامیو زبردستدر آنها بوده است/>

 

1

 

H جنابمولی عبدالصمد, در فقاهتو اجتهاد دارای مقامیعظیم بود و تقریب

تمامی کسانی که شرححال او را نقل کردهاند, به اینامر اشاره کردهاند/ چنانچه در

جاورتو C ه م C

ریاضالعارفین

آمده است: <قریبچهل سال در عتباتعالیاتب

 

/ëêë 2/ ریاضالعارفین,ص

اجتهاد میگذرانید/>

 

2

 

نین آورده C حاج زینالعابدین شیروانی در

ریاضالسیاحه

در همین مورد چ

مجاورت C علیهال  سلام C است: <قربچهلسال در عتبه حضرتاباعبدالله الحسین

 

تکاثر C نر م C نموده و هم تحصیل علوم در آن دیار نموده از هر فنی حظ وافر و ه

 

یافته, علیالخصوصدر منقولاتسرآمد روزگار و مسلمصغار و کبار بوده, قرب

 

 

/ 3/ ریاضالسیاحه,ص 721

سیسال در مسند اجتهاد و فتاوی متمکن بود/>

 

3

 

استادان او در علوم ظاهری و شریعت, مرحوم آقا محمدباقر بهبهانی و سید

/31ê و دنبالة جستجو در تص  وف ایران,ص . لاثار,ص 02 . ر/ ک/ مکارم ا /ê

بودند/ ,

¾ و آقا سید علی کربلایی, صاحبریاضالعلما ê

بحرالعلوم

پساز عمری درسو بحثو تألیفو کتابدر علوم ظاهری, دستطلب

 

گریبانگیر او میشود و به وادی جستجو میشتابد و رختبه دیار باطن برمیبندد

 

و زبان حال خویشرا در اینبیتچنین به نظم میکشد:

 

 

بحر المعارف, مقدمه/ /ë

ë

 

دم C اقبتبهخیر ش C ن ع C دم هزارشکر که م C ر ش C وی دی C ر س C اقبتام C عبه ع CC ز ک

 

تمامیمنابعیکه از مولیعبدالصمد سخن گفتهاند, بهجریانمیلاو به H تقریب

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

جستجو در احوال جناب نورعلیشاه اصفهانی 129

صر را C هی ع C تص  وفو عرفان, پرداختهاند و کیفیتاتصال او به مشایخ نعمتال  ل

بیان کردهاند که از اینقرار است:

حمد C ناب م C ه دلالتج C <در همان محل اقامت ( کربلای معلی) ب

جعفر کبودرآهنگی

[مجذوبعلیشاه]

به خدمتبرخیمشایخ روزگارخود

 

1/

همان

/

 

رسید/>

1 <و به امر آندو بزرگوار [یعنینورعلیشاه و معصومعلیشاه]

از

رف C به شرف ذ کر خفی و فکر مش C قدسسره C خدمتحسینعلیشاه

 

گردید و جمعیاز آنطایفه را در همانمقام شریفملاقاتنمود; مانند

 

C ن مست C قعلیشاه و حس C نابرون C ونی و ج C لی ت C ظهر ع C ید م  C جنابس

 

و ازیمنتوجه آن بزرگواران به مقاماتعالیه مشرف C قدساللهاسرارهم

 

گشتوصیتفضایلصوریو معنویآن جناباز اینو آن درگذشت

 

 

/. 2/

بستان السیاحه

,ص 13

 

[

و] مدتهشتسالدرخدمتآن بزرگواران به تکمیلباطنکوشید/>

2

 

جنابمولیعبدالصمد, خود نیز در کتاب

بحرالمعارف

, در بیان طریق ذ کر

اره C اش H ریح C ص C لام C لیه الس  س C ع C خود, به سلسلة مشایخ نعمتال  لهی تا امام رضا

 

 

/2ê 3/

بحرالمعارف

,ص 9

 

لمای C ص  وف, از ع C مینماید/

3

گویا ایشان از رهگذر همین نسبتو اتصالشبه ت

 

/

ریاضالسیاحه

,ص 722 /ê

 

ال C جه س C اه ذیالح C و آخرالامر در م

ê

ظاهری و عوام, آزار و اذیتفراوان کشید

 

/

ق,ج 3,ص 212 . ق الحقا . طرا

 

جناب مولی عبدالصمد

ë

/ 121 ه / ق از تیغ جور وهابیان شربتشهادت نوشید .

دارای تألیفاتی استدر علوم مختلفدینی که به شرح زیر میباشند:

 

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

130 عرفان ایران

/ ص 378 ,. الادب,ج ¹ 1/ ریحان

بحرالمعارف

در عرفان و تص  وفکه کتابی استعلمی, دینی, اخلاقی 1 و C 1

در حکمتو عرفان عملی نوشته شده است/

شرح

مختصر النافع محقق C ê الکبیر, در لغت ¹ اللغ C ق,در فقه 3 . بحرالحقا

C2

C رسالهای در جواز تجزیو حجیتآن 7 C . رسالهای در صحیح و اعم C ë ح  لی

 

 

2/ بحرالمعارف, مقدمه/

شرح

معارجالاصول محقق ح  لی/

2

 

نسبت جناب س  ید بحرالعلوم به طریقة ذهبیه

بیه C ریقه ذه C ا ط C لوم ب C حرالع C ناب ب C البته بعضی دیگر در پی اثبات اتصال ج

میباشند و بعضی از شواهد ضعیفرا دلیل بر این امر میگیرند و میگویند <سید

بحرالعلوم چندی در نزد سید قطبالدین تبریزی

[از مشایخ بزرگ طریقه ذهبیه

]

 

ناب C تلمذ کرده است> و بر این گمانند شاید همین امر از اسبابی بوده استکه ج

ورعلیشاه C فسیق ن C ا ت C فیر ی C ه تک C ع ب C بحرالعلوم را به هر حال در صدور حکم راج

/ 3/ دنبالة جستجو در تص  وف ایران,ص 312

متوقفکرده باشد/

3

و برای اثبات این امر البته بر حدسو گمان و اقوال شفاهی

نجا C استناد میجویند و بر این اساسکرسی نامهای نیز ترسیم کردهاند که ما در ای

 

نقل میکنیم: H عین

 

<باید دانستکه اهل طریقتاتصال جنابآقامحمد

 

 

[بیدآبادی]

را با جناب

ید معروفبه . سید قطبالدین محمد التبریزی شیرازی گفتهاند صاحبقصیدة تا

 

التحمید, و ¾

 

 

فصلالخطاب

, از ارکان سلسلة ع  لیه ذهبیه, علی صاحبها آلافالثنا

اتصال جنابالسیدصدرالدین الدزفولی الکاشفرا با جنابآقامحمد/ و ما از سر

 

وسط C ا ت C حدس توانیم گفتکه ممکن استکه جنابآقا سیدعلی به استقامتی

 

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

جستجو در احوال جناب نورعلیشاه اصفهانی 131

تربیتاز جنابسید صدرالدین نیز یافته باشد/ عدم انحصار به شیخی واحد را بر

وند C ناب آخ C سنتمشایخ سلفو بدین پایه چنین افتد طریقی از طرق اتصال ج

ملاحسینقلیبا جنابسید قطبالدین قدسالله اسرارهم اجمعین:

جناب آخوند ملاحسینقلی الهمدانی متوفای 28 شعبان 1311 C 1

جنابآقا سیدعلی شوشتری متوفای 1283 C 2

12ë جنابالس  یدصدرالدین کاشفمتوفایشعبان 8 C 3

جنابآقامحمد بیدآبادی متوفای 1197 C ê

جنابالسید قطبالدین محمد متوفای 18 شعبان 1173 C ë

ید C ه س C دینگونه ب C

[و بدین ترتیب]

خود پیداستاتصال جناب بحرالعلوم ب

 

/1ë 1 و 2 ë 1/ تاریخ حکما و عرفای متأخر بر صدرالمتألهین, منوچهر صدوقی(سها),ص 1

ید این معنی . قطبالدین>

1

و برای اثباتاتصال فوق چنین آمده است: <و نیز م

تم C استنصی دیگر از آقا نجفی اصفهانی طابثراه و هو هذا: از جمله ختوم, خ

 

آیه کرسیه/// و این ختم را/// و نیز مرحوم مسرور حاج سیدعلی شوشتری(ره) از

 

 

/1ë 2/ همان ,ص 2

مرحوم س  ید بحرالعلوم اعلی الله مقامهما روایت فرمودهاند و///>/

 

2

 

کیفیتاتصال جناب بحرالعلوم به سلسله نعمتالله  یه (جنابنورعلیشاه)

اC لوم ب C حرالع C ناب ب C و البته همچنان که اشاره کردیم قول غالبدر اتصال ج

وند C رسینامه آخ C یان ک C لاغی در ب C جه ب C بدالح C نانکه ع C جنابنورعلیشاه است چ

حسینقلی همدانی چنین نظر میدهد:

مولانا آخوند ملاحسینقلی C 1

مولانا ملا لطفالله مقیم نجف C 2

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

132 عرفان ایران

مولانا و سیدنا بحرالعلوم C 3

/ بلاغی, چاپ مظاهری 1371 ه /ق,ص 12 ¹ عبدالحج ,¾ 1/ مقالات الحنفا

جنابنورعلی اصفهانی

1

C ê

توفای C ویی م C اه خ C و شاهد دیگر بر این م  دعا تقریراتمرحوم صمدعلی ش

 

رده: در آن وقت C قل ک C زوینی ن C یوان ق C 1331 ق استکه کیوان سمیعی از قول ک

 

رای C کیوان/// دربدر پی قطبراستگو میگشتلذا نزد آقای

 

 

[= صمدعلی شاه]

ب

پرسشهایی نمود

 

 

[و]

آقاتقی چنین فرمود: <امروز H تحقیق سلاسل رفتو خالص

اه C انبش C ق است/ وی از ج C ر ح C ندی ب C نی ه C در ایران سلسلة معصومعلی شاه دک

 

یم C راه C علیرضای دکنی در آخر عهد کریمخان به ایران آمده و به سعایتحاج اب

 

صدراعظم, مغضوبوتبعید از شیراز شده به اصفهانآمد

 

 

[ کذا]

/ پدریو پسریاز

معاریفعلما که تونیالاصل بودند ربودة او شدند و یکتارزنیپساز او

 

 

[ کذا]

,

تاقعلی" داد, C ارزن "مش C ه ت C به پدر لقب "فیضعلی" و به پسر لقب "نورعلی" و ب

 

هC عوام لفظ شاه, را بر این هر سه لفظ میافزاید, او از اصفهان تبعید شد, با این س

 

مقرر بوده و چند درویشدیگر به خراسان رفتو از آنجا با گردشهای مفصل

 

در همه شهرهای ایران که بهسببفوتکریمخان و جنگمدعیان سلطنتخالی

 

یC مدان C مد ه C لاعبدالص C از متنفذ شده بودند بعد

 

 

[ کذا]

به کربلا رفتو در آنجا م

آشکار و "بحرالعلوم" مخفیو جمعیدیگر از طلابو عوام ربودة او شده سر به او

 

سپردندو آشوبمذهبیدرگرفتلذا آنجا نتوانستبماندآمد

 

 

[ کذا]

به کرمانشاهو

د و C ته ش C بسکش C دتی ح C ود پساز م C ب ¾ قها C یسف C. ه ر C حمدعلی ک C بدستآقا م

 

نورعلیشاه را که در آن وقتدر اصفهانو سایر بلدان س  یار بود, نایبخود نمود>

 

اطل C و سپسمیافزاید: <سند همه اقطابدر ایران باید به نورعلیشاه برسد وا  لا ب

 

صاری

 

 

] استدر C رتضی [

= ان C یخ م C انند ش C ص  وفم C روز در ت C است, نورعلیشاه ام

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

جستجو در احوال جناب نورعلیشاه اصفهانی 133

نتهی C ه او م C باریان ب C ازههای اخ C مه اج C مجتهدی, و مانند شیخ صدوق استکه ه

ن استدر C حیالدی C یخ م C انند ش C روز م C ص  وفام C ورعلیشاه در ت C از ن C یشود, ب CC م

ص  وف C رکز ت C ون م C ه چ C رمود:

] ک C اصطلاحات خاصه علم عرفان/ [

پسآقاتقی ف

 

/ë و 8 ë 1/ دو رساله در تاریخ جدید تص  وف ایران, کیوان سمیعی و منوچهر صدوقی,ص 9

نورعلیشاه استپساجازة او سند است////>/

 

1

 

زالی C

آقای احمد مجاهد نیز در ضمیمه کتابمجموعهآثارفارسیاحمدغ

زالی C کرسی نامهای تحتعنوان <مش  جره اقطابو سلاسل صوفیه که به احمد غ

,7. ابستان C هران, ت C 2/ مجموعه آثار فارسی احمد غزالی, به اهتمام احمد مجاهد, چاپ دانشگاه ت

/ ضمیمهص 187

ه نموده که بخشی از آن به شرح ذیل است: . میپیوندد>

2

ارا

ینقلی C حس

 

 

Ñ ملا لطفالله Ñ( مهدی بحرالعلوم (نجف 1212 Ñ

نورعلیشاه

مد C اح

 

 

Ñ هاریه C بÑ(132ë هار C هاری (ب C ح  مد ب C مÑ

( ربلا 1311 C ی ( ک C مدان C ه

عبدالحجت

 

 

Ñ(139ê مح  مد کاظم ع  صار (شهرری Ñ

( واحدالعین (مشهد 1322

133 ش)/ ë) بلاغی

 

قل و C م ن C ری ه C سلسلهای که از جناببحرالعلوم جاری میشود به گونة دیگ

 

 

/1ë 3/ تاریخ حکما و عرفای متأ  خر بر صدرالمتألهین,ص 1

یC ملاحسینقلی همدان

Ñ سیدعلی شوشتری 3 Ñ

اثباتشده است: سید بحرالعلوم

 

/13ê همان,ص /ê

/1ê همان,ص 1 /ë

Ñ

ë باطبایی C اضی ط C لی ق C ید ع  C ا س C آق Ñê آقاس  ید احمد واحدالعین تهرانی Ñ

/13ê همان,صص 133 و /.

/. 7/ همان,ص 7

/ امام خمینی

7 Ñ.

آقا میرزا جواد آقا ملکی تبریزی

ی به مرحوم . به این طریقنیز نقل شده استکه از آقا سیدعلی قاضی طباطبا

 

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

13 عرفان ایران ê

لامه  C تشاراتع C هارم, ان C بع چ C ی, ط C هران C ینی ط C حمدحسین حس C لامه م  C فع C ج  رد, تألی CC 1/ روح م

/ ی, مشهد, 1377 . طباطبا

هاشم موسوی ح  داد رسیده و آنگونه که از کتاب

روحمج  رد 1

برمیآید از ایشان

نیز به ع  لامه محمدحسین حسینیطهرانی رسیده است/

 

 

عضی C قایسه ب C نگاهی گذرا ب هرساله

سیر وسلوک

منسوب به بحرالعلوم و تطبیق و م

دستورات با تعالیم طریقه نعمت الله  یه:

 

 

رساله

سیر وسلوک

منسوب به جناب بحرالعلوم به تأیید همه علمای عارف

ریقتی C در نوع خود جزو بهترین و جامعترین دستورالعملهای سیر و سلوکی و ط

 

محسوب میشود/ جامعیتو ایجاز در عین پرمحتوایی, همراه با شواهد قرآن و

 

تابرا C ن ک C ه آن داده است, ای C شیعی و والایی ب A حدیثی و روایی که رنگی کام

 

ممتاز و خواندنی کرده است/

 

از سوی دیگر از آنجایی که سیاق تصنیفآن بر مذاق و شرباهل تص  وف

 

خالفتو C است, موجبشده استتا عدهای در انتسابآن به جناببحرالعلوم م

 

هتشرع C قیه ب C بهزعم ایشان از یکف G ترید و یا دستکم احتیاط کنند/ چون ظاهر

 

مرحوم ع  لامه بحرالعلوم چنین بیانیو بیان چنین مطالبی چندان قابل قبول نیست/

 

نC ل روش C حکم و دلای C وی و م C و البته عالمان اهل ذوق نکتهدان با استدلالهای ق

 

صحتاین انتسابرا تأیید و اثبات کردهاند/

 

ع  لامه آیت الله حاج س  ید محمدحسین حسینی طهرانی(ره) در مقدمهای که

 

بر همینکتاب نگاشته, به بحثدر اینباب پرداخته استو با احتجاجاتقویو

 

لامه C باطبایی(ره) و ع C اضی ط C لی ق C ناب ع C ون ج C زرگانی چ C ید ب C ول تأی C قل ق CC ن

 

محمدحسینطباطبایی(ره) ازصحتانتساباینکتاببه جناببحرالعلوم نتیجه

 

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

13ë جستجو در احوال جناب نورعلیشاه اصفهانی

ی,ص 13 الی C هران C 1/ رساله سیر و سلوک, منسوببه بحرالعلوم, مقدمه و شرح, ع  لامه حسینی ت

/ ص 23

به اقربو اقوی بودن این نسبت گرفتهاند/

 

1

ی, با شرح و توضیح و مقدمه حسن . فی السیر والسلوک, ع  لامه سیدمحمد مهدی طباطبا ¹ 2/ رسال

 

/13. مصطفوی, تهران, 7

 

 

جام C در مقدمه چاپ دیگری از این اثر که توسط آقای حسن مصطفوی

2

ان

شده نیز این انتسابتأیید شده است/

 

هC ههیچ وج C نی ب C پرواضح استکه میتوان فهمید چرا ع  دهای از عالمان دی

 

اC جبورند ب C نصورت م C نمیخواهند زیر بار پذیرشاین مطلببروند/ چون در ای

 

چنین عالم بزرگی که شهرتو مقبولیتو جامعیتشاو را در عداد اعاظم علمای

 

شیعه درآورده است, از در مخالفتدرآیند/

 

نC ویشاز ای C صحیح خ C ولی همانطور که آقای حسن مصطفوی در مقدمه ت

 

 

/13 C فی السیر والسلوک,صص 12 ¹ 3/ رسال

رساله به حق متذ  کر میشود:

3

باید توجه داشتکه این رساله برای کسانی که اهل

ود C ه از وج C یستک C سلوک بودهاند نوشته شده نه برای عموم اهل علم و لذا بعید ن

 

چنین رسالهایتنها عدة مخصوصی اطلاع داشته باشند و حتی خود سید بحرالعلوم

 

یرد C رار گ C بنابر مصالحی نمیخواسته استاین رساله شریفدر دسترسعموم ق

 

هوسیله C چنانکه امور معنویو خوارق عاداتکه از آن جنابنقل شده نیز فقط ب

 

چند تن از تلامذه مخصوصشان که اهل این معنی بودهاند مثل مولی زینالعابدین

 

سلماسیو شیخ محمد خزعلی نقلشده که ح  تی چهبسا از فضلای حوزه درسو یا

 

از نزدیکان نسبی ایشان نیز چنین اموری نقل نشده باشد/ ا  ما از نظر سبکنوشته

 

این رساله که منکرین پنداشتهاند با دیگر آثار ایشان مطابقنیست, باید گفتهر

 

نابر C یز ب C ر ن C ن اث C رشتهای از علوم اصطلاحاتو بیان خاصخود را میطلبد و ای

 

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

13 عرفان ایران .

طبیعتخود باید خلافسبکنوشتههای دیگر ع  لامه در فقه یا اصول یا رجال و

البته مطابقبیان کتبعرفانی باشد/

نC زاهمیتو جالب توجه اینکه, آنقدر شیوه تص  وفو طریقتی ای . نکتة حا

کتابو سلوک خود جناببحرالعلوم روشن و آشکار استکه بزرگانی همچون

ان را C لوم ایش C حرالع C لامه ب  C ع  لامه سید محسن امین جبل عاملی در شرح احوال ع

لان أ  نه من .

منسوببه یکیاز طرق عرفا و صوفیه میدارد:

<و یعتقد ال  سواد الاعظم الی ا

هC و من اولی الکرامات والعنایات والمکاشفات/ و م  ما لاریب فیه أ ن ¹ الخا  ص ¹ ذوی الاسرار الاله  ی

 

 

یعنی

 

;¹ والسیاح ¸ من نزعات العرفا والصوفیه, یظهر ذلکمن زهده و میله ء الی العباد ¹ کان ذا نزع

 

عامه مردم از زمان او تا به حال بر این اعتقادند که جناببحرالعلوم از برخورداران

اسرارالهیة خاصه بود و ازصاحبان کراماتو عنایاتو مکاشفاتبهشمار میرود/

ریقی از C ه او دارای ط C و آنچه هیچ شکی نمیتوان در آن روا داشت این استک

طرق عرفاو صوفیه بوده استو اینامر از پارساییو میلو علاقهاشبه عبادتو

ی,ص C هران C لامه ط  C صحیح ع C لوک, ت C 1 (منقول از رساله سیر و س .. ص,ê 1/ اعیان الشیعه, جز 8

/(20

سیاحتآشکار میگردد>/

 

1

 

قیه C لفشریفرساله

سیر وسلوک

در سراسر کتابتأ کید به تبعیتاز ف . م

باطنو عالم طریقتو شیخ طریقتو/// دارد/ و شاید نیاز به تأ کید مجدد نباشد که

 

مونه C ند ن C ه چ C ب H این کتابسراسر دارای جنبة طریقتی و تص  وفی استو ما صرف

 

محدود از این تشابهات میپردازیم و گمان میکنیم صرفنشان دادن و بیان این

 

ی از C موارد خود دلیلی بر این مدعاستکه جنابسید(ره) این تعلیماترا از یک

 

مشایخ طریقتو اولیای خدا ( که البته معلوم نیستچرا هیچ اسمی از نام و نشان

 

این استاد روحانی نمیآورد و اینهم خود شاید دلیلیبر اینمدعا باشد که ایشان

 

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

جستجو در احوال جناب نورعلیشاه اصفهانی 137

بهجهت اینکه متهم به ارتباطبا صوفیه نشنوند و باتوجه به اوضاع و احوال زمانه

ده C بادرتورزی C این امر م ¾ که در ابتدای این مقال هم ذ کر شد, به کتمان و اخفا

ببر . باشند) اخذ نموده باشند و ا گر این مقدار روشنباشد, ظنغالبو گمانصا

این خواهد بود که اینشیخ طریقتکسی جز جنابنورعلیشاه نباشد/

از طرفدیگر از مقایسة

رسالةسیر وسلوکبحرالعلوم با رسالههایکبریت

که حاوی دستورات طریقتی سلسلة نعمتالله  یه است, به این

¾ احمر وکنزالاسما

جموعهها C مین م C نتیجه میرسیم که

رسالةسیر وسلوک

نیز درحقیقت یکی از ه

دو نام مختلفیکرساله واحد

 

 

¾ محسوب میشود/ البتهکبریتاحمر وکنزالاسما

استکه منسوببه مظفرعلیشاه کرمانی و نورعلیشاه است/ علی ایحال حق این

که به مشایخ مختلفسلسلة نعمت C استکه این مجموعة دستورالعملهای سلوکی

را نمیتوان به شخصخاصی متعلق دانستبلکه باید C الله  یه نسبتداده میشود

ریقت C ری ط C علیمات ذ ک C لسله> و <ت C ن س C اری در ای C ربیتی ج C آنرا <دستوراتت

هت C ود و ج C رای خ C نعمتاللهی> محسوب داشتکه مشایخ این سلسله هریکب

تر C نوشته دک

¾ 1/ برای اطلاع بیشتر به مقالهای در همین موضوع تحت عنوان

کبریت احمر و کنزالاسما

 

مصطفی آزمایشرجوع کنید:

فصلنامه عرفان ایران

, دورة جدید, سال اول, شمارة اول, بهار 1378 ,ص

/181

 

 

یا استنساخ آن مینمودند/

1

¾ تعلیم و تربیتمریدان اقدام به انشا

لفشریفرساله در بخشاول و در بیان <خاصیتعدد چهل در ظهور . م

 

استعدادات> میفرمایند: <خود به عیان دیدهایم, و به بیان دانستهایم که اینمرحلة

 

خصوص, در C یری است م C اص, و تأث C اصیتی استخ C شریفه از مراحل عدد را خ

 

 

/ 2/

رساله سیر و سلوک

,ص 29

 

طبیق C ظهور استعدادات, و تقسیم ملکات; در طی منازل و قطع مراحل>/

2

برای ت

اینمبحثیعنیخاصیتعدد و نقشآنها, کافیستبه کتابهاییکه مشایخ صوفیه

 

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

138 عرفان ایران

در بابسیر و سلوکتصنیفکردهاند, رجوع شود تا این تشابه بهراحتی احساس

گردد/ و اهمیت چلهنشینی با دستوراتخاصکه در تمامی سلاسل تص  وفو از

جمله سلسلة نعمتالله  یه, روشنو آشکار است/

در فصل اول از بخشد  وم میفرماید: <لهذا طالبرا چارهایجز از رجوع به

/ 1/

همان

,ص 123

 

م مقام او که تعبیر از او به اوستاد یا شیخ, میشود نیست>

1

/ <و فرقی . راهنما یا قا

دیگر هستمیان اوستاد فقه جسمانیکه فقیهشخوانند و اوستاد فقه روحانی که

 

 

/ 2/

همان

,ص 127

 

نازل و C شیخشگویند>/

2

در فصل دوم <بدانکه علمای طریقتاز برای سالکم

 

/13ë 3/

همان

 

عقباتبیان نمودهاند و طریقسیر در آنها را شرح دادهاند>/

 

3

 

از توجه به آنچه نقلشد بهروشنیبرمیآید اینهمهتأ کیدبرلزوممتابعتاز

شیخ طریقتدر هیچ طایفهای از خانوادة بزرگ اسلام جز در طریقتص  وفدیده

نمیشود/

رای C ه ب C تند ک C وفیه هس C ن ص C دقتبر این امر لازم استکه تنها ای H خصوص

پذیرشمرید در سیر و سلوکاز اوبیعتمیگیرندو آنگاه به او تلقینذ کرو فکر

یاق C میکنند و این امر در طریق صوفیه بسی روشن و مشهور استو بر همین س

یخ C جناببحرالعلوم میفرمایند: <و عمدة طریق سیر در این راه بعد از بیعتبا ش

/

همان

,ص 130 /ê

ê

 

 

 

/< آ گاه, ذ کر و فکر و تضرع و تبتلو ابتهال و زاریست

 

/1. 1 و 0 .

همان

,ص 1 /ë

 

ه میکنند که . ارا

ë

جناببحرالعلوم در بخشدیگری دستوری جهتخلوت

بسیار با دستور مراقبه و خلوتدر طریقة صوفیه منطبق است: <و باید در اینجا از

 

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

جستجو در احوال جناب نورعلیشاه اصفهانی 139

برای ذ کر برروی زمین نشیند یا چیزی که از زمین بروید چون بوریا و حصیر/ و

/1. 1 و 2 . 1/

همان

,ص 3

1

 

 

 

/<H یا مربع H در وقتنشستن مواجه قبله نشیند به دو زانو یا متو  ر ک

و در کتمان س  ر میفرماید: <و ایناز اوجبشروط است, و مشایخ طریقتو

 

مل و C واه در ع C اساتید اذ کار را در وصیتبه این شرط مبالغه بینهایت است, خ

 

اوراد, و خواه در حالاتو وارداتحالیه و مقامیه, و اندکتخلفو تجاوز از آن

 

 

/1. 2/

همان

,ص 3

 

را مخ  لمقصد و مانع مطلوبمیشمرند>/

2

بر آشنایانبا تص  وفپوشیده نیستکه

رید در C یخ از م C ا ش C یعتب C < کتمان سرالله> یکی از پیمانهایی استکه در موقع ب

 

تص  وفگرفته میشود/

 

یدهند: C توری م C نین دس C لفدر جایی دیگر, برای نفی خواطر چ . جناب م

 

یچ C <توجه تام به قلب صنوبری ( که جسمی استدر جانب  یسار) نماید و در ه

 

حالیاز آن غافل نشود و بجز خیال آن خیال دیگر را راه ندهد/ و ا گر خاطر حمله

 

کندوتشویشدهد,احضارخیالصورتاستادعامکهمصدرذ کرومناسبذا کرو

 

 

/ 3/

همان

,ص 180

 

ده تمام کند>/

3

. از بعضی از مخاطره دور استفا

و این دو مطلبکه جناببحرالعلوم برای نفی خواطر ذ کر فرمودهاند, یعنی

 

یخ C نظور ش C ه م C توجه به "قلب صنوبری" و "احضار خیال صورت استاد عام" ( ک

 

ین C نوان C است) از دستورات طریقه صوفیه استو در کتابهای این طایفه تحت ع

 

نC ای H له "صورت فکریه" به آنها پرداخته شده است/ و اتفاق . مختلفاز جمله مس

 

یز C ه  یه ن C مورد اخیر باعثایراد اتهام و طعنههای فراوان در حق طریقه نعمتالل

 

نابادی C ح  مد گ C لطان م C لا س  C اج م C گردیده است/ چنانکه در بعضی آثار مرحوم ح

 

 

منین

این مطلبذ کر شده و آن . الم ¸ (سلطانعلیشاه) از جمله ولایتنامه وبشار

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

1 عرفان ایران ê0

,13ë هران, 0 C 1/

نابغه علم و عرفان

, تألیفحاج سلطانحسین تابنده گنابادی رضاعلیشاه, چاپ دوم, ت

ابنده C لطانحسین ت C اج س C فح C

 

 

بهات(تألی C لف محترم در فصل مستقلی در رساله رفع ش

. ص 300 / م

ن مسأله C 37 ) نیز رفع شبهه و ابهام از ای C گنابادی, رضاعلیشاه, چاپ پنجم, تهران, 1377 ,ص 31

 

کردهاند/

 

 

جنابدر بعضیاز نامههایخویشکه در کتاب

نابغهعلموعرفان 1

مذکور استو

درباره این مسأله توضیح دادهاند/ ,

 

 

¸ همچنیندر تفسیر بیان السعاد

و در جاییدیگر آوردهاند: <و حبسنفسو توجه به قلبصنوبریو تص  ور

حل  و معده و بهرفقعدد را زیادکردنو ابتدا به O خروج جمیع حروفاز زبانو دلو

/19ê 19 و ë 2/

رساله سیر و سلوک

 

رور است>

2

و C هادن ض C رهم ن C م ب C بسمله نمودن را استقبال و مربع نشستن و چش

انطباق اینمطالببا دستور مراقبه و ذ کر و فکر که با حبسنفسنیز همراه است,

 

متعلق به طریقة صوفیه میباشد/

 

لفدر طریقذ کر خود میفرماید: <در اربعیناتسر به جیبذ کر . جنابم

 

مC را اس C تادم م C یالی اس C فرو بردم/ و در اربعینی نیز اربعین قرار دادم/ و در ذ کر خ

 

 

/ 3/

همان

,ص 211

 

"الحی" آموخت>/

3

دستور فوقو بکاربردن اسم الحیآنهمبا کیفیتیخاصکه در

ریقة C ر در ط C ل ذ ک C راح C ی از م C ه یک C مربوط ب A کام C دنباله این مطلب فرمودهاند

 

میباشد/ C نعمتالله  یه که به آن "ذ کر حیات" گفته میشود

 

و در جاییدیگر در اواخر رسالة شریفمیفرماید اختتام اوراد و خلوتو///

 

 

/

همان

,ص 217 /ê

 

که ایننیز خود

ê

/ به اینصلواتلازم استو آنگاهصلواتکبیر را ذ کر میفرمایند

 

/

کبریت احمر و بحرالاسرار

, حضرت مظفرعلیشاه کرمانی, به سعی دکتر جواد نوربخش,ص 11 /ë

 

و در جایی دیگر به تکرار ذ کر

لاالها  لا ë

/ از دستوراتسلوکی نعمتالله  یه میباشد

 

/21ë

مقدمة رسالة سیر و سلوک

,ص /.

/ 7/

 

 

کبریت احمر و بحرالاسرار

,ص 8

 

اره C ریضه اش C الکرسی

7 بعد از هر ف ¹ و تلاوت آی .

انت سبحانک ء انی کنت من الظالمین

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

1ê جستجو در احوال جناب نورعلیشاه اصفهانی 1

میفرمایند که آیه

لا  اله  ا  لاانت///

نیز در طریقه نعمتال  لهیه تحتعنوان ذ کر یونسیه

 

/ 1/

همان

,ص 18

 

آمده است/

1

C که مراد همان انتهای آیه 87 در سوره انبیاست C

و خلاصه این تشابهاتکه از رسالة

 

 

سیر وسلوک

با طریق صوفیه نشان داده

طابق C م A ام C ه  یه ک C عمتالل C که بعضی از آنها با دستورات طریقة ن H شد, و خصوص

 

بهنظر میرسد, بیانگر اینمطلباستکه بهاحتمال قریببه یقین, فرضیه ارادت

 

جناببحرالعلوم به جنابنورعلیشاهصحیحباشد/ چرا که ا گر ما, باتوجه به نکاتی

 

که ذ کر کردیم, بپذیریم که جناببحرالعلوم به طریق صوفیه منتسب است, این

 

 

مندم, C 2/ در پایان مقاله بر خود لازم میدانم از جناب آقای دکتر شهرام پازوکی, استاد عزیز و ارج

رمودند, C ر ف C ابذ ک C ن ب C ان در ای C ه ایش C یقی ک C ات دق C تشکر نمایم/ چرا که بسیاری از اشاراتو نک

راهگشای این حقیر در تألیفاین مقاله بود/

شیخ طریقتکسی جز جنابنورعلیشاه نمیتواند باشد/

 

2

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

شهیدیه: شرح زندگی حضرتسلطانعلیشاه

(قسمتدوم: در سببو کیفیتشهادتو وقایع پساز آن)

حاج شیخ عباسعلی کیوان قزوینی

تصحیح: دکتر شهرام پازوکی

در زمان سالارخان, یکی از بلوچها که به غارتآمده بود به دم مزار CC سوم

رسیده دلشکششی نموده به دم در حجره آمده بود/ در را بسته دیده با خود گفته

ود و از C بود: ا گر اینها برح  قند قفل در دستمن باز شود/ قفل را گرفته باز شده ب

همانجا برگشته منصرفشده بود/

ه  ماتو C عضم C عداد استدر ب C چندین نفر که زیاده از نوشتن به ت CC چهارم

معاملاتو حاجاتنذر برایآن مزار نمودند و مقصود آنها برآورده شده/

زار و C بسیاری, گرفتاری آنها را رخ داده که نذر خرجی در سر آن م CC پنجم

د و C ردهان C رج ک C لو خ C یاری ج C ده و بس C ع ش C د و رف C مودهان C جا ن C اقامة تعزیه در آن

مقصودشان برآورده شده/

چشم زوجة حسن بن اسماعیل بیدختی, دانه زده از معالجه مأیوس CC ششم

مود/ C ریه ن C شد/ یاد از طبابتآن مرحوم نموده, افسوس میخورد و در مزار او گ

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

1ê3 ( شهیدیه ( 2

چوناز مریدان بود در خوابدید کهآنحضرتآمده, فرمودند: آمدهام چشمترا

جلس C مود و م C ر ن C خوبنمایم/ چون از خواببرخاست, چشم او سالم بود تش  ک

روضهخوانی س  یدالشهدا را تشکرانه برپا نمود/

از C ار ب C ه از ک C یکی از فعلههای کار مزار پایشبهش  دتدرد گرفتک CC هفتم

ماند, ملتجی به آن حضرتشد در خواباو پای او را شفا دادند/

در مجلس روضهخوانی پنجشنبه دوازدهمصفر سنه 1330 درویشی CC هشتم

ل گفتکه پنجشنبه گذشته مضطر بودم ملتجی شدم به قبر صاحباینمزار در . سا

مراجعتتا به منزل خود رسیدم دوازده قران به دستم آمد/

زار آن C ر م C طلبی شبس C چندین نفر نقل نمودند که برای حاجتی و م CC نهم

بزرگوار رفته, ملتجیشده آنجا خوابیدند/ در خوابمیدیدند واقعه را یا آنچه باید

بکنند یا خوابی که تعبیرشدر آن بابراجع بوده/

یلی C مودم خ C بور ن C یکی از نیکان نقل کرد که شبی تاریکاز آنجا ع CC دهم

زدیک C روشن دیدم آنجا را به گمان آنکه مردم هستند و چراغهای زیاد است/ ن

رفتم دیدم احدینیستو آن خانه روشن است/

هC ی ب C ا  نه کس C نب بودم/ داخل آن بقعه شدم ک O جO دیگری گفت: من C یازدهم

وبه C گردن من زد که برگرد و تا چند روز گردنم درد میکرد تا آنکه آنجا رفته ت

نمودم خوبشدم/

سبب شهادتآن حضرت

اC ریزیه ی C رارت غ C ح ¾ طفا C ه ان C عظام به اجل طبیعی ک ¾ بدان که کمتر از اولیا

انجفافرطوبتغریزیه استاز دنیا میروند یا به جهتآنکه مزاجعنصریآنها

و خلود استپیدا ¾ ا  تصال ا  تحادیبه ملکوتیافته, پسحکم ملکوتکه دوام بقا

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

1 عرفان ایران êê

ر  ض

, خدا ازبابلطفآنها را از این . لا . ث  فیا O کO ع النا  س فیم O ن  ف. ما  ی × کردهویا به حکم:

 و ا  ما

 

مر C تیجة ع C را ن C اشد/ زی C آنها ب ¾ عالم نمیبرد مگر به مصلحتی که فوق منفعتبقا

بزرگو اقطابتا کامل من جمیع الجهات ¾ انسانی کمال شخصی او استو اولیا

نشدند, مبعوثو مأمور به تکمیل افراد بشر نگشتند/ پسبعد از مأمور  یتنتیجة

ایدة C رای ف C یز ب C ها ن C لتآن C آنها راجع به نوعستنه به شخصخود/ پسرح ¾ بقا

آنها باشد و شاید معنای فدای ا  متشدن ¾ راجعة به نوعستکه اعظم از فایدة بقا

ایشان ¾ جاریستو فایدة بقا ¾ دربارة امام حسین(ع) همانستکه دربارة همة اولیا

یا C یخلیفه از دن C زرگ, ب C رگز ول  ی ب C نیز محفوظ استبه وجود خلیفة ایشان که ه

نمیرود مگر آنکه دنیا تمام شده قیامتبرپا شود/

گنابد ¾ سا . و سببظاهریدر شهادتآن حضرتآنکه سالها در دل بعضر

از جوشحسد و ح  بریاستکینه جا گرفته بود و ذلتآن حضرترا مایة ع  زت

ه عکس C حمدالله ب C تند و ب C یپنداش C ود م C شوکتخ ¾ آن حضرترا ما  دة بقا ¾ و فنا

یافتند, مخصوصحاج ابوترابنام که م  لا کو بزرگنوقاببود که دهی استکه

در نیم فرسخی غربی بیدختاستو موقوفاتبسیار متص  رفبود و نوادة عموی

دولتمشروطه امین ¾ که حالا از طرفاولیا CC حاج محمدحسین معین الاشراف

رای C دادی ب C لکه اج C بود و با وی ب CC اوقافگنابد و از مریدان آن حضرت است

ینمود/ ولی C موقوفات اجدادی و قتل منازعه میبود و هر سال بهنوعی تجدید م

حاج محمدحسین که در هوشو تدبیر از اعاجیبدهر استبر او غلبه مییافت,

چنانکه حامی او م  دعی او میشد وض  د مقصود نتیجه میدید و گمان میکرد که به

اسم C سببارتباط حاج محمدحسین استبا آن حضرتو نیز عمادالملک ابوالق

خان, پسر عماد الملکبزرگمرحوم از عدم کفایتدر انتظام محلبرخلافپدر

ناخواه بود و آقا میرزا غلامحسین متولی H که اخلاصتا  م به آن جنابداشتباطن

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

1êë ( شهیدیه ( 2

که از اول عمر حامی حکومت ابوالقاسم خان و جان و صاحبامر او بود و نفوذ

آن حضرترا مانع ریاستخود گمان میکرد با ابوالقاسم خان چنان گمان کردند

که شاید آن حضرتمایلبه حکومتدیگریستو مباد میلآن حضرتمجری

لان هم در پی اسبابچینیو عدوتراشیبرای خلیفة آن حضرتو . شود/ چنانچه ا

در فکر وهنو نقصاعتبار آن حضرتهستند/ لهذا برای استقلال حکومتخود

و انحصار آن به خود که برعکسشد و آزادی دخلو تع  دیات خود, آقای متو  لی

یرزا C و ابوالقاسم خان پیوسته به خیال خرابی بودند و در زمان ایالت مح  مدتقی م

رکنالدوله نشد و ن  یرالدوله را که با رسیدگیو بیطمع بود و معرفتبه حال ایشان

داشت, نتوانستند بفریبندو مأیوسبودند تا زمان ایالتآصفال  دوله شاهسوندر

زاع C لما ن C سا و ع . خراسان و این آصفال  دوله به هرجا حکومت مییافتمیان ر

میانداختو فتنة مستم  ره به یادگار میگذاشت چنانکه در مشهد در نزاع حاجی

میرزا محمدباقر و شیخ اسماعیل برحسبامر دولتشیخ را حبسنمود, شبنزد

شیخ تبا کیو ر  قتبر حالشمینمودو روز او را در پسپرده میداشتوبا طرف

او گرم مکالمه میشد که او بدگوییهای طرفرا دربارة خود بشنود که منبعد هم

فتنه مرتفع نشود و نیز اولاد حاجیمیرزا مهدی گنابدیرا چنان به هم انداختکه

لبرادران دو نفر خود را کشتهاند و هنوز آرام نشدهاند/ بالجمله در این ایالت . تا حا

ان را C راس C ر خ C آخر آصفالدوله در خراسان که بحمدال  له بعد از عزل از آن, دیگ

لیرغم C ه ع C ردند ک C اهر ک C ی او را ظ C ینتذات C موده ط C ن ¾ ندید, طبسیها او را اغوا

ه از C ان ک C نیرال  دوله در ظاهر امر نمود بهعمادالملکدر حضور آقا میرزا شفیع خ

مریدان آنحضرتستکهحضراتدراویشدر گنابد سختجلوگیرینما/ ا گرچه

در معنی برعکسبود و نیز طلابگنابدی را که در مشهد بودند به اندکتطمیعی

بههیجان آورد تا نسبتبه حاج شیخ عبدال  له در حرم حضرت رضا(ع) در بالای

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

1 عرفان ایران ê.

ضرت C ود ح C اری نش C سر آن حضرت اهانت رسانیدند که تا خون در آن محل ج

رضا(ع) خوشدل نخواهد شد و کمکم بعضاهالی گنابد جری شدند, هرکسی از

راهیو منجملهحاج ابوترابمیدانیافتکه حا کم رابا خودهمراه, بلکه مح  ر ک

اC خصوصب C د, م C مدستش C لمانماها ه C نابد و ع C سا گ . دید و جریتر گشتو با ر

ملاحسیننام قوژدیکهبزرگقوژدو در سابقمرید آنحضرتبود ولی بهسبب

تع  دی او بر اهل قوژد و نسبتدادن حل  یتاموال آنها را به نوع عرفا, آن حضرت

او را مردود نمودو آنچه واسطه گماشت, نپذیرفت/ او نیز از در لجاجو عناد برآمد

که شاید بهتر شود بدتر شد و با سید مح  مدنام پیشنماز پسر شریعتمدار جومند که

هC شریر بود و مظهر شرارتشسیدحسین نام روضهخوان بود, ساختو در آن س

ضرترا C ریدان آن ح C رکساز م C ه ه C د ک C نین ش C قریة نوقابو جومند و قوژد چ

میدیدند, گماشتگان آن سه نفر هرکسرا بهنوعی اذیتو توهین مینمودند, از

یخندید و در C قبیل: شاربچیدن و زدن و چیزگرفتن و حکومتهم در باطن م

هC ال ک C ظاهر خود را بیخبر میگرفتو در جلوگیری مسامحه داشتو تا چند س

رC ا ب C اختدزده C رفتاریها و ت C نازعاتو گ C دماتو م C اینگونه شرارتها داشتند ص

اطرافطبسو گنابد به همان اندازه بود که راحتنبودند لکنبعد از شهادتیک

تیجه C دند و ن C م ش C م قس C دفعه بروز نمود و انقلابک  لی شد و بالجمله چند دفعه, ه

زاع C لکی ن C نمیداد و در آن بینها, میانة خود حاج ابوترابو ملاحسین در سر م

افتاد و شبیده نفر را فرستاد در کمینکه ملاحسینرا وقتی که مراجعتاز مهمانی

د و C وبش C ود ولی خ C رگ ب C ه م C قین ب C ه ی C د ک C میکرده, در بیابان آنقدر زخم زدن

یسدلویی استو از احباباو بود در عیادتاو به او گفت: به . مظفرال  سلطان که ر

عدد هر موی شاربی که از فقیری زدیزخم برداشتی/ آنگاه ملاحسین دانستکه

بشد ولی آن حضرتبه ظاهر قبول . این بل  یات از جانبح  ق به او میرسد و تا

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

1ê7 ( شهیدیه ( 2

توبة او نفرمود ولی خلیفة آن حضرت آقای نورعلیشاه چونکه م  لاحسین بعد از

عد از C ه ب C ه او داد ک C بولی ب C شهادت ح  تیالامکان حمایتها و محب  تها نمود, وعدة ق

یعت C جدید ب C رنگشتت C مراجعتاز سفر کربلا که در همان سفر از دنیا رفتو ب

نماید و صورتوقوع نیافتو حاج ابوترابمک  رر از اینکارها کرده بود چنانکه

یرزا C یز م C در جوانیشپسر ع  م خود م  لا محمدعلی نام را کشته به چاه انداختو ن

یز C ین ن C لا حس  C ابوالقاسم شریعتمدار کاخکی را مسموم نمود و از این زخم زدن م

جریتر شده در پی برآمد که حاج محمد حسین و مظفرالسلطان را نیز بکشد و به

عنوان تص  وفو نزاع مذهبی ملانماها را نیز در اینباببا خود همدست مینمود

زیرا که بعضملانماهایمشهد ازحمق خود هرکساینگونه عنوانها مینمود باور

نموده با او همراهی مینمودند تا آنکه مأموریاز مشهد بر سر حاج ابوترابآمد

هC وده ک C رسوم ب C ه م C برای کار م  لاحسین و او مأمور را به خانة خود راه نداد با آنک

وشته, C عریضهای به والی خراسان ن H مأمور به خانة معروضوارد میشده و ضمن

نایره که ¾ تاز زخم زدن ملاحسین نمود و حاج محمدحسینبرای اطفا . اظهار برا

ود C نزل خ C ور را در م C وتراب داشت, مأم C اج اب C ه از ح C مأمور مطالبه منزل و آذوق

مهمانداری نمود و والی جوابعریضه را سختنوشته بود/ با یکمأمور دیگر از

یخ C ود ش C سوارهای تیموری فرستاد/ حاج ابوترابکه چنین دید با پسر بزرگ خ

بی در C ختفی و ش C عبدالکریم فرار کردند به قاین و پساز چند روز برگشتا  ما م

بیدختپنهان شد و بعد از راه سبزوار به تهران رفته م  دتی ماند و آنچه تلاشکرد

کاری از پیشنبرد و نتوانستخود را از تقصیر برآورد بلکه فرارشمزید علت

شد و در تهران نیز به موجبحکم والیخراسان خواستند مأخوذ و مغلولشدارند

چندیدر خانة شمسالافاضلترشیزیکه سا کنتهران استمخفیبودو از آنجا

ماها را و C انی ن C به مشهد آمد و آنجا نیز مخفی میزیست/ ولی بعضروح H مختفی

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

1 عرفان ایران ê8

ندی در C ملازادهها را که در عمر و عقل و علم جوان بود با خود یار کرد و از او س

هC هدستآورد و ب C ت خود و تجویز آزار جمله مریدان و خود آن حضرت ب . برا

ورتهای C تیاری راپ C استظهار آن سند شادان به گنابد آمد به خانة خود و نیز به دس

جمن C م ان C ریب داد و ه C مغرضانة حکومتی آخوند ملامحمد کاظم هراتی را نیز ف

طمیع C ده و ت C ه وع C ریبداده ب C عضی را ف C مشهد را همدستنمود و با همان سند ب

لاف C ته در ات C انة او رف C همخیال خود کرد ا  ما مأمورها بعد از فرار او به قاین به خ

مالشکوشیدند که شاید بشنود و برای حفظمالشبرگردد/ چون دیدند برنگشت,

او از راه دیگر آمده و رو به H اینها به قاین رفتند که همانجا دستگیرشنمایند اتفاق

هC تهران رفته بود/ برگشتند باز در خانهاشبهتندی نشستند و چون معلوم شد که ب

اج C تند و ح C هد رف C ه مش C الی ب C اهر خ C تهران رفته مأمورها با دلی پر و دستی به ظ

ابوتراب این اتلاف اموال و دنبال رفتن تا قاین و گرفتاریهای تهران خود را همه

خالفت C م ¾ از تحریکحاج محمدحسین گمان میکرد/ لذا بهاستظهار آن سند لوا

ی را C مراه C لوازم ه H من C رونگذاشتو ض C یزی ف C برافراشتو از لوازم کینهوری چ

زاع C ود و ا  ول ن C ران ب C قلابای C ان ا  ول دورة ان C عمادالملکبه او مینمود و آن زم

رعکس/ و C اه ب C روطهطلبان و گ C ر مش C یان ب C لبة دولت C ما و غ C تبداد ن C مشروطه و اس

کشمکشآنها بود و هنوز نیز باقی استکه اداراتو دوایر پولیتکی ایران همه

الم از C وسو ظ C ظلم مأی C ظلوم از ت C بتلا و م C سا در هر جا به درد خود م . مع  طل و ر

دادخواهیفارغ بود و هرکسی آنچه در نهاد داشتبیپروا ظاهر مینمود تا آنکه

در ماه ربیعالا  ول سنة 1327 بهبهانة نزاع دو بچة نوقابی از کسان آنها جنگعلنی

الا C تنه ب C میان آنها درگرفتو حاج محمدحسین در آنجا نبود و نخواستآتشف

هC گیرد/ از راه مراجعتهجرتبه بیدخت نمود و پساز چندی که خبر رسید ک

شاهزاده ن  یرالدوله والی خراسان شده برای تظلم به نیشابور به امید آنکه نیرال  دوله

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

1ê9 ( شهیدیه ( 2

یرال  دوله C التن C ضا ای C قیقترساست/ از ق C صحیح کار و مهربان به دراویشو ح

دولتایرانو ¾ بهسببطرف  یتدولتروسکه با او عداوتشخصی داشتند با امنا

مراجعتبه تهران نمود و . مج  دانه عزل او را خواستند, فعل  یتپیدا نکرد و معزو

این حرکتحاج محمدحسین مزید عداوتحاج ابوترابو عمادالملکشده, بر

کسانویو املا کشتع  دیبسیار نمود چنانکهحاصلاملا کاودرآنسالپامال

ظلم او شد و چیزی بهصاحبشدستنداد و نیز کاغذیبا وعدة مالی نوشته بود به

میزبان حاج محمدحسیندر نیشابور که او را مخفی بکشد و آن میزبان محمدعلی

نام بود مشهور به سردار که بعد قاتلاو شد و ذ کر او بعد خواهد آمد/ جوابداد که

کشتن انسان به دلخواه دیگریآنهم بسان تو که هنوز قیمتتفنگفلان سال مرا

ندادهایخیلیخطاو دور از آدم  یتاستو چهقدر احمقیتو که چنینتو  قع از من

حمدحسین را C اج م C میداری و حاج ابوتراب که از این جواب مأیوسو بودن ح

به ارادتآن حضرتدر نیشابور با ایالتن  یرال  دوله که دربارة آن H و مغبون H متظلم

حضرتمعرفتو عقیدت داشتخیلی مض  ر به خود میدید, بر شقاوتشافزود/

گمانکردکه ا گرآنحضرتنباشدکارآنهاسستمیشودودر پیبرآمدکه ریشة

یدختو C رار ب C معی از اش C درختبرکند و خبر عزل ن  یرال  دوله مه  یج او شد که با ج

نوقابو شهرو جومند هم قسم شدندچهلنفر که به هر حیله باشد بکشندو نه شب

شنبه که کمتر جمعیت آنجا میبود, آمده بودند و ممکن نشده بود/ بالاخره شب

اج C نابح C ضرتج C بیستو ششم ربیعالاول سنة 1327 که فرزند ارجمند آن ح

مالی C رسنگی ش C ه ف C ه در س C رقیان ک C م  لاعلی نور علیشاه در یکی از مزارع خود, ب

بیدختاستو تازه مفتوح شده بود, بودند هیجده نفر با اسلحه در پشتبیدخت

مه  یا بودند به راهداریمیرزا مسیحبرادر س  یدرضا و قلاوزیحاج یوسفبیدختی

یکداری C یدختی و کش C و یوسفپسر حاج کاظم و جمعآوری کربلایی سلطان ب

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

1 عرفان ایران ë0

ربتی و C کربلایی محمدشریفبیدختی و خانهداری محمدحسین, پسر ملاعلی ت

1/ در نسخه به خط حضرت صالحعلیشاه سه کلمه بود که خوانده نشد و در نسخ دیگر هم موجود

نبود/

بعضدیگر و اجتماع منزل نانوا و اسباب گرفتن داشگر و راپورتچینی س  ید///

 

1

 

اج C زرگح C ر ب C ریم پس C ششنفر, مباشر قتل شدند/ یکی از آن ششنفر عبدالک

ابوتراب استکه مقتول شد/ د  وم عبدالله نام که نوادة همشیرة آن حضرت بود و

اC عاندتب C دن و م C بول نش C ضرت را و ق C بهسبب خواستگاری او مصاهرتآن ح

عموی خود دربارة موقوفاتو بعضاغراضدیگر که کمکم کشید بهجاییکه حاج

ابوتراب او را همدست نموده, صد تومان وعده داد/ سوم, جعفر که م  دتی خرکار

ود و C آن حضرتو نیز م  دتی ح  مامی بود و از راههای منزل آن حضرتباخبر ب

ربلایی C وسط ک C بهسببعزل از خرکاری و حمامیگری عداوت پیدا کرده و به ت

سلطان حاج ابوتراباو را صدتومانوعده داده, همدستخود نموده بود/ چهارم,

حسینپسر حسنمطلبنوقابی/ پنجم, مهدیپسر ملاعلی تربتیکه آثار شقاوت

از بشره و چشم و موی آن هویدا است/ و جز این پنج, دیگری هم بوده که بروز

ننموده یعنی خود او بروز نداده و خلیفة آن حضرتهم که سایر قتله و تفصیل را

مام C ع ت C ده و درواق C مایان نش C م ن C ر ه C بیان نموده, او را اسم نفرموده و بطور دیگ

مح  ر کین و آمرین و واعدین و کشیکچینان قاتل بودهاند و تمام بهعذابدنیا و

آخرت گرفتار شده و خواهند شد بلکه آتشآنها تمام ایران را سوخته و خواهد

سوختو دنباله دارد/

کیفیت شهادتآن حضرتاز این قرار است:

در منزل آن حضرت باغچهای کوچکاستهفتزرع در هفتزرع و نهر

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

1ë1 ( شهیدیه ( 2

آباز آنجا میگذرد و دیوارشبلند; لیکن درختی در باغچه نزدیکدیوار بوده

که از پشتدیوار برشدنبرآن درختممکن بوده/ جمعیدربیرون قریهبا یراق

بودهاند و بعضی در پشت دیوار به کمین نشسته و جمعی بر درختبرشده, یک

نفر بر درختماند برای کشیکو باقی به درون باغچه آمدند و دری که به سرای

وده C اندرون بوده که از پشتبسته بود پاشنة آن در را با ا  ره بریدن گرفتند که گش

شود/ نا گاه صدایپا از اندرون آمد/ ترککردند/ پسدو نفر از باغچه به بام رفتند

که داخل اندرونی شوند/ ممکننشده بود/ لذا در همانبام مشغول کشیکشدند و

رای C ه ب C دنی ک C ر دیگچ C ود در زی C اغچه ب C ه در آن ب C طبخی ک C سه نفر رفتند به م

رختشویی منصوب بوده, پنهان شده بودند و آن حضرترا هم شبرسم بود که

دوساعتبهصبح مانده برمیخاسته و برای تجدید وضو خادمة آن حضرتچراغ

ویا آن C ه گ C یرفتو آن شبک C ضرت م C عد آن ح C میبرد به آن باغچه لبنهر/ ب

دند و C یدار ش C ودند آن وقتب C یده ب C واب C حضرتهیچ نخوابیده بود و اهل بیتخ

خواستند چراغ ببرند/ آن حضرتراضی نشد و چراغ را خود برداشته در بین راه

بر زمین نهاد و معاودت داد و بیچراغ داخل باغچه شد تا قتله شرمنده نشوند و از

عظمتآن حضرتکه مادامالعمر در چشم و دل آنها جا کرده بود از کار نمانند و

بدالله C

ل  عظیم/ میرزا ع . ل  ع  لی ا . لا با  لله ا  × ا ¸ قوَّO لا× و  ل  و . لا  ح ×

: چون بهفضای باغچه رسید, فرمود

درآمد و از پشتسر جامة آن حضرترا کشید/ نگاه بعقبنمود فرمود: کیست?

 

لوی C از گ C رده ولی ب C رم ک C گفت: قاتل/ فرمود: ای بیحیا شرم نداری/ او اندکی ش

 

مبارکرا گرفته قدریفشرد و بعد از ترسو شرم دستشاز کار افتاد/ عبدالکریم و

 

مقتولو گلو را فشرده رویآن H جعفر و مهدی هجومبر آنحضرتآورده مخنوق

 

هرو در آب C ضرترا ب C دند/ پسآن ح C ن ش . طم C ا م C حضرترا در آب داشتند ت

 

با چهار تومان C فیروزه و یاقوتو الماس C انداختند/ و سه انگشتر آن حضرترا

 

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

1 عرفان ایران ë2

ضرتو C مامة آن ح C ا ع C ود ب C هاده ب C پول که همان شببرای آنها به جیب خود ن

هC ضرترا ک C بارکآن ح C قطیفهای که در آنجا بوده, بردند و چند جای پیشانی م

1/ کسیکه موی از دوسوی پیشانیاشرفته باشد/

انزع

1

تا  م بود و بدان وسعتو بلندیکمتر پیشانیدیده شده بود, زخم کرده بودند

از خوردن بر درختو کنار جویو بههمان جای زخم از پیشانی عبدالکریم پس

 

از دو سال شمسی گلوله خورد, چنانکه ذ کرشخواهد شد/ اهل بیتچون دیدند

 

جد C ه مس C ای ب C مراجعتدیر شد, بهجستجوی برآمده گمان کردند که هم از آن ج

 

شده/ آمدند در سرای را از عقببسته دیدند/ پسبه لبنهر دویدند وقتی بود که

 

آنکه بالایدرختبود خود را بهزیر انداخته, رفتکه صدایی به گوشاهل بیت

 

رسید/ ولی چون احتمال نمیدادند دنبالصدا نرفتند و چراغ آوردهآن حضرترا

 

د و در C رده/ آوردن C بیحرکتدر آب افتاده دیدند/ گمان ضعفمفرط و غشوه ک

 

 

2/ داروییکه در بینی چکانند/

تند C رختخواب خوابانیده به ساختن دواهای مقوی و داروها برای  سع  وط

2

پرداخ

بدنبال آقاینورعلیشاه فرستادند که پس G ا گرچه احتمال مرگهم میدادند و فور

 

از رسیدن خبر سه فرسنگرا بهساعتی خود را رسانیدند و بعد از روشن شدن هوا

 

یات C تمال ح C نوز اح C ح  بته C رط م C یتاز ف C سایرین یقین بهفوت کردند و اهل ب

 

میدادند ولیهمه بهشیون افتادندو در تمام بیدختزمزمه درگرفتتا آنکه آقای

 

من C ه دوستو دش C نورعلیشاه بهقرببیدخترسید/ یکمرتبه نالهها بلند شد ک

 

بیاختیار نالیدند چنانکه فضای بیدخت بقعهای شد از ناله و از تقاطر اشکگویا

 

 

3/ آواز و نوحه و فغان/

گریه بلند کردن و فریاد زدن/ /ê

وش C ل گ C لا وی C و نواهای وی

ê باران میریخت/ از ترا کم اصواتصیاح 3

و عویل

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

1ë3 ( شهیدیه ( 2

1/صدمه خورده, آسیبدیده/

2/ جمع زلزله; بلاها و سختیها/

3/ نابود و ویران/

افلا کیانمتص  دم

1 و از زلازل 2 قلوببنیانصبر مته  دم 3

بود کسیدر گریه مختار و

مومی C از فزع هشیار نبود/ پیران سالخورده و سیاحان جهان گشته چنین شیون ع

 

یاد نمیدهند نه در ایام عاشورا و نه غیر آن, نه در هیچ شهر و دهی/ هر که با هم

 

فشان از دل C یبرد و آه آتش C مان م C ر آس C اله ب C لام ن C لام و ک C برمیخورد عوضس

 

تله C برمیآورد چنانکه کسی را یارای دم زدن و تحقیق مطلبکردن نبود/ حتی ق

 

 

پردهپوشی/ /ê

مانکه C ود ولی ه C ش

ê

بهشیون بودند گرچه شیون آنها از ا  ول بهتکلفبود تا تس  تر

د و C ینه زدن C ر و س C ر س C ریستند و ب C تیار گ C شیون عمومی درگرفت, آنها نیز بیاخ

 

نمیدانستند که این انقلاباز کجا استو همین شیون عمومی بهاندکتفاوتی از

 

ش  دتو ضعفتا چهل روز باقی بود چنانکه این راقم که پساز رسیدن تلگرافی

 

¾ قا C ضرتو اب C هشهادتآن ح C بار ب C که آقای نورعلیشاه بهاطراف نمودند در اخ

 

پیروان بر حال خود تا موقع, پساز یکهفته عزاداری در طهران با جنابحاج

 

شیخ عبداللهو بعضدیگر بهعزم تعزیتو زیارتخلیفة آن حضرتو تجدید امر

 

هC زا ب C ه ع C از طهران حرکتنموده خود را روز اربعین آن حضرتوقتاشتغال ب

 

گر قیامترا H بیدخترسانیدیم و محشری از گریه دیدیم که نتوان شرح داد/ واقع

 

یگذرد C ندیدستی ببین/ آن روز بود/ بلکه هنوز که قربسه سالستاز شهادت م

 

یخلد, آتشاز دل C یال م C ر خ C اشکها نخشکیده و هرگاه که بهزبان میگذرد و یا ب

 

ن نادیده بهمحضشنیدن . برمیخیزد و آب از دیده و خا کبر سر میریزد/ دورا

 

منقلبو دشمنان ملامتگر متح  سر و متأ  سفند/ علیالجمله چون آقای نورعلیشاه

 

ها C دند زن C زنها را آسوده نموده, صبر فرمودند و بهملاحظه آنکه دی G رسیدند فور

 

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

1 عرفان ایران ëê

خود را تلفمیکنند زود بدن مبارکرا از سرا حرکتداده بهمدرسهای که جنب

1/ منزل, موضع, جای فرود آمدن/

سرایو چون خانقاه درویشی  مح  ط

1

رجال وافدینو مسکن واردین است, آورد

که در نهرآن مدرسه غسلدهند و خود با دلیپرخونو اشکیدریا نمون بهحک  م

 

 

2/ دوسترا فقط دوستغسل میدهد/

ق

2 به تغسیل پرداختبه اعانتجنابشیخ محسنشیرازی

O لا الصَّدی  × ه ا O غسل . یO لا× قO ا لصَّدی

 

که دانشمندی قلیلال  نظیر و از پیروان با صدق آن حضرتو در آن CC سروستانی

ورعلیشاه مأذون C ا  یام برای زیارتآمده در بیدختبود و الحال از جانبآقای ن

و در وقتتغسیل صحنمدرسه کهبس CC بههدایتعباد و ملقببهصابرعلیاست

دهوش C ریه م C لباز گ C وسیع استپر از مرد و بام مدرسه پر از زن بود/ گرچه اغ

3/ در علم اصول بهمعنای خبر ع  دهای استکه ظ  ن قوی بهصدق گفتار آنان حاصل شود/

بودند ولی جمعیبرتر ازحد استفاضه

3

دیدهو نقل نمودند که هنگام غسلبدنآن

حضرت متحرک میشد چنانکه گویا خود از پهلویی بهپهلوی دیگر میغلطید و

 

وبت C ون ن C یمالیدند چ C افور م C مذکور شد که در وقتحنوط که بهمساجد سبعه ک

 

نگام C نوط و ه C رای ح C حنوط بهدستها رسید آن حضرت دستهای خود را گشود ب

 

د وقت C علوم ش C ه م C د ک C دا ش C غسل بسیاری از موی یکطرف محاسن شریفج

 

تند و C شهادت از صدمة ظالمان کنده شده بود و زمزمة قتل هم بعضی با خود داش

 

یرازی C اه ش C متعلی ش C ای رح C وم آق C پسر مرح CC جنابحاج میرزا آقا نایبالصدر

 

قطبوقتقبل از سعادتعلیشاه که از مریدان آن حضرتبود در زمان استبداد

 

جمن C دیر ان C یز م C ران را, او ن C ورای ای C اه دارالش C حمدعلی ش C خریب م C غیر و ت CC ص

 

شیرازیها و محل خطر جانی بود, گریخته در حضرتعبدالعظیم متح  صن, پساز

 

چندی بهاذن محمدعلیشاه به بیدختبه آستان آن حضرتپناهندة ظاهر و باطن

 

المان C ای انگشتظ C وقتغسل حاضر بود زخم زیر گلوی مبارکرا که ج CC شد

 

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

1ëë ( شهیدیه ( 2

مC یشانی زخ C لو و پ C مانده و سیاه شده بود با زخمهای پیشانی دیده, فریاد زد که گ

هC تند ک C ده دانس C دارد/ گویا آقا را شهید کردهاند/ آنگاه مردم یکیکآثار را دی

ورعلیشاه C ن آقای ن . شهید نمودهاند/ آقای نورعلیشاه اسکات دادند تا آنکه در دف

داخل قبر شده امر نمودند که سر قبر را ساعتی با پارچهای پوشیدند و جز صدای

گریه در بیرون و درون قبر صداییظاهر نبود/ پساز مکثبسیار از قبر برآمده

صیحهای کشیدند و نظر مغضبانه بهدور مردم گردانده فرمودند: وایپدر مرا شهید

تله C مان ق C کردهاند و بهدست مخنوق نمودهاند/ از آن نظر در میان دو هزار نفر ه

لاعلی  C اج م C ه ح C ودند ک C فته ب C دانستند که ایشان مطلبرا فهمیدهاند چنانکه بعد گ

ان C ه ایش C مانها را ک C نگاهی بهماها فقط کرد در اطرافجمع  یتو فهمیده و بعد ه

ه عبدالله خود را به زمین . معین فرمودند, مکشوفگردید و مق  ر شدند/ پساز نگا

انداختبه گریه و زاریو جعفر پسپسرفتو ملحقبهحاج ابوترابگردیدو تا

دو ماه نیامد و مهدیرفتتا دو ماه در خانه پنهان شد و بعد از بیدختخارجشد و

هنوز هم در آن قریه نیست/

یف  یت C بر ک C ه در ق C رمودند ک C واصف C ه خ C پسهمان شبآقای نورعلیشاه ب

شهادتو قتله بر من مکشوفشد و بعد هم بالطبیعه روشن خواهد شد چنانکه بعد

از فراغتاز عزاداری روشنشد و متع  رضاحدینشده و تا یکهفته به ات  م لوازم

در گنابد دیده نشده بود و اهل تمام دهات بهتعزیه H و کیف H سوگواری که مثلشک  م

مشغول شدند CC جز حاج ابوترابو سید محمد جومندی که شادی کردند CC آمدند

که سمتقبلة آنجا که غربجنوبی CC و مدفن آن حضرترا در قبرستان بیدخت

است, واقع شده در زمین مرتفع که مشرفبر اغلبفضا استو بسخوشهوا و

قعهای C رداش  ت ب C د و ب C رار دادن C در زمین بکری خیلی صلبق CC بعیدالمنظر است

بزرگو صحنی وسیع و حجراتو آبانبار شده و کنون که سیم سال شهادتست

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

1 عرفان ایران ë.

رای C حکم ب C چهار دیوار صحن بالا آمده و چند حجره ساخته و شالیدهای خیلی م

بقعه ریخته شده و هماره مشغول تعمیرند و چاه آبیدر صحنکنده شده و درصدد

اجرایقناتمخصوصهستند و قدریملکهم وقفبقعه شده و الحالپنج قاری

1/ یک جزو از شصتبخشقرآن در تقسیم آن به شصتپاره/

یمتاجر C موظفمشغول تلاوتقرآنند و شصتپارهای

1

با محفظه, آقا سید ابراه

پنبه کار اصفهانی ساخته وقفمخصوصبقعه نموده که تلاوت میشود و در هر

 

هفته روز پنجشنبه در صحن مبارکتشکیل مجلسروضه میشود با اذن عا  م که

 

هر ذا کریآید و خواندو هنوز بهطور عاریه دو اطاق کلیبر سرمرقد من  ور ساخته

 

شده که هنگام ساختنگنبد برداشته خواهد شد و هنگام برودتهوا مجلسروضه

 

در آن دو اطاقست/

 

 

وقایع بعد از شهادتآن حضرت

پساز پناهیدن بعضقتله به حاج ابوترابو سیدمحمد آن هر دو از خوف

ظ ته  یه اسلحه و جمع  یتنموده, نوقابوجومند را . خود و بروزکردن امر بهاسم حف

رار C یز ق C که حا کم نشین استمحل آزار و ترسجملة فقرا بلکه عموم بیدختن

قاوت از C دادند که ا گر کسی را در نوقاب وجومند یا در صحرا میدیدند بهقدر ش

آزار او دستنمیکشیدند چنانکه قطع طریقشده بود و همه روزه اهلبیدخترا

خصوصاز C یآمد م C هفزع م C عفا ب C مردم بیم داده پیامها میفرستادند که دلهای ض

ری C ر ش C تظهر و از ه C منافقین خود بیدخت/ و چنانکه در حیاتآن حضرتمس

ایمن بودند, بعد از شهادتمورد همه بیمها شده و هیچ صدمهایرا بر خود عجیب

نمیدیدند و بیشتر آقای نورعلیشاه را محل خطر جانی گمان میکردند که هماره

حاج ابوترابو سایر قتله رجز قتلآن بزرگوار را نیز میخواندند و اسبشقاوت

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

1ë7 ( شهیدیه ( 2

هC رستاد ک C تی ف C هطرز دوس C اتل ب C ام ق C بدالله ن C در میدان وقاحتمیراندند/ حتی ع

د/ و C خوبستاذن بدهند خودم بیایم حراستنمایم/ فرمودند: عبثزحمتنکش

ل کار با کی نبود لکن اخ  صا از اح  با  Ĥ ا گرچه خود آن بزرگوار را به جهتعلم بهم

فنگدار C را ت C را و دور س C ماره در س C ده ه C راستدی C لاح و ح C رتیبس C صلاح در ت

میگردید و شبها کشیکمیداشتند/ و هرگاه آن بزرگوار از سرایبرآمده به حمام

رفته C یان با اسلحه دورشرا گ . یا به مدرسه یا پی شغل و کار میرفتچند نفر فدا

دم, اشک C یم آلوده را دی C ح  فظهایب C ن ت C ین ای C میداشتند و این راقم که بهرأی الع

خونیناز دیده دوانیدم کهیار  بدرد یتیمیبسنیستکهبایدچناندر شکنجةبیم

ده C و فشا  ر ظلم اسیر باشند که حرکتمختارانه نتوانند و چون قتل و قتله هویدا ش

لفC لاثر شد که هیچ از او معلوم نشد که فرار کرده یا ت . بود و عبدالله نام هم مفقودا

از خود ¾ بهبستگان آن حضرت میدادند, لهذا اعدا . نسبتقتل اجما ¾ شده و اعدا

ینمودند C هار م C ارج اظ C ه خ C فبودند و هر روزه اسبابی میچیدند و تظلمی ب . خا

هC وژدی ک C لاحسین ق C بعد از آنکه پساز چند روز از عزا م H بهجعلیاتی/ خصوص

صدمة بدکنشرا خورده و از کردار زشتنادم بود, برای رفع شرمندگی و خوف

هC ام را ک C وسفن C د و ی C هتعزیه آم C خود او از حاج ابوتراببا دویستنفر مسلح ب

اخت/ C قید س C بیخبر از قتل نبود با مهدی قاتل گرفته چندی در مجلس رسمانه م

نود C جنید ج C ور و ت C اسج C یساس C ضرت تأس C محرکهای باطنی که در قتل آن ح

تشمینمودند و گاهی . مینمودند, سربلند کرده گاهی شفاعتمهدیو ا  دعایبرا

یدخت C تهدید از رها نکردن او میکردند تا آنکه او را رها کردند و او در خارج ب

اید از C ا ش C ومندی ت C پنهان شد و جعفر بعد از شهادتپناهنده شد بهسید محمد ج

ذا C اخذه ایمن باشد و بعد بهمشهد رفتو از آنجا مراجعتبهتربتنمود و هک . م

ناهنده C ته پ C بعضی دیگر مثل کربلای سلطان و محمدحسین ملاعلی در تربت رف

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

1 عرفان ایران ë8

شدند بهسالارخان بلوچ و حاج ابوترابنیر بهقصد انگیختن فتنهای دیگر افتاد و

طرح ظلم را از نو ریختو آن چنان بود که سالارخان که از سوارهای بلوچ بود در

آن اوان خطة ایران را که دچار تم  وج مشروطه و استبداد بود پرآشوبو خالی از

دفن C ون م C ه چ C ک CC ربت C دادرسدید, جمعی را با خود همدستنموده بر شهر ت

لکC جیع الم C اختو ش C ت CC ینامند C قطبال  دین حیدر است "تربتحیدریه"اشم

که از اغنیایایرانبشمار میرفتو گنجهایفراوان از او ظاهر شد CC حا کم آنجا را

که تا بیستو پنج روز گویا پولهای او را با قپانقسمت مینمودهاند و تمام تحت

عماراتو سر طویلههایاو خمهاچیده بود زیرا که پنجاه سال بود که مواجبچند

ول C رور پ C فوج را میگرفته و به آنها نمیداده بلکه دخلهای دیگر هم داشته و ک

CC بهفرعهایگزافبهنزول میداد و نسبتیافتن خزانه سلطانی هم به او میدادند

کشت/ و پساز کشتن تمام اموال او راضبط نمود و گنجها را درآورد و در تربت

هدید C ه ت C به استقلال نشستو رعباو دل سکنة آن صفحاترا پر کرده بود و ب

کشت O را آشکار ¾ آنجا گرفت/ بعدصدرالعلما ¾ نوشته مشروطهخواهی خود از علما

انجمنولایتیتربتهمدستگشتندو از انجمن ¾ و بهاسم مشروطهخواهیبا اجزا

تند و C یپنداش C لت م C ایالتی مشهد نیز استظهار داشتچه آنها او را نیز غمخوار م

رای C نسبتقتل شجیع الملکرا به مشروطهخواهی داد و سی هزار تومان ایران ب

یC شیخ محمد پسر آخوند ملا کاظم هراتی و ده برای یکی و چهار هزار برای یک

دیگری و سه هزار برای دیگری و دو هزار برای یکی دیگر به مشهد و دو هزار

سا تربتفرستاد و آنها او را جنگی پنداشته شاد شدند و بهاینمالها . برای بعضر

1/ تاراج شده و به غارت برده شده/

اج C اخت/ پسح C هخود س C ها را رو ب C ود, آن C که عشری از اعشار اموال منهوبه

1

ب

جمن C ه ان C ابوترابچندی بعد از شهادتآن حضرتپیامها و نامهها و جعلیاتی ب

 

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

1ë9 ( شهیدیه ( 2

مشهد و تربتفرستاد و تش  کی از فقرا/ حکومتمحل که مح  ر کو معلم آنها بود

مایتاو C هتع  صبح C ها ب C یشد و آن C اهد م C مص  دق آنها شد و راپورت میداد و ش

نمودند و نیز نزد سالارخان فرستاده او را تطمیع کرد که آن حضرترا گنجها زیر

نه کرور پول بود, اینجا O خا کپنهان استزاید بر گنجهای شجیع الملک/ ا گر آن

هC جواهر است/ ا گر بر گنابد بتازی و بازماندگان آن حضرترا براندازی پایتب

گنجیشایان فرو خواهد رفت/ سالارخان نیز دندان طمع تیز و از انجمنمشهد و

که خود را اعلم و CC تربتبهمغلطه اجازه گرفتو گویا حکم قتلنیز از پسر آخوند

اC ود ب C دستآورده ب C ب CC یسعلمای مشهد نموده بود به زور و قتل سایر علما . ر

سیصد بلوچ و برادرشحاتم خان و عطاخان به همراهی شیخ ابراهیم روضهخوان

لاصل که اشقایناسبود وحاجشیخ محمدصادقبرادر شیخ علیا کبر . شاهرودیا

تربتی که اینهر دو از انجمنتربتبهنظارتاینکار مأمور شده بودند به گنابد با

آنها که از گنابد در تربتبودند آمده در جومند که معظم قریه و دارالحکومة گنابد

یدخت C ه ب C خان و شیخ ابراهیم را بهدیدن آقای نورعلیشاه ب ¾ استنشست/ و عطا

فرستاد و به اسمتعزیتآنحضرتو روز دیگر دعوتنمود بهچاشتو دوسوار

برای امنیتراه و احترام فرستاد و آن روز جمعه دوازدهم رجب 1327 بود/ پس

اد آن C زرگتر دام C رادرزاده و ب C آقای نورعلیشاه با حاج محمدحسین ملکالتجار ب

یرزا C اج م C ضرتو ح C پیشنماز بیدختو داماد دیگر آن ح ¾ مرحوم و صدرالعلما

ده C ومند ش C رموده وارد ج C محمدعلی ریابی و حاج محمدحسین نوقابی حرکت ف

دیدن از سالارخان نمودند و او بهظاهر در تعظیم و تکریم ایشان کوشیده خواهش

نموده که در اطاقی که منزل شیخابراهیم بود چاشتخورند/ پسدر اثنای چاشت

وترابو C خوردن آنها سالارخان صد سوار بلوچ بهسرکردگی و راهنمایی حاج اب

چند نفر نوقابی به بیدختفرستاد برایتاراج خانهایکسان آن حضرتو خرابی

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

1 عرفان ایران .0

1/ سلاح/

که شاید گنجبیابند به اسم گرفتنمق  صرویراق/

1

و جعفرو مهدیو اغلبقتله نیزبا

هC آنها بودند و بهمحضرسیدن شهرت دادند که آقا را و مردان را کشتند و اینها ب

 

غارتآمدند/ لذا کسان آن حضرت بیدستو پا شده عالم در نظرشان تیره شد و

 

زنها به لباسمب  دل منزلها را وا گذاشته فرار کرده در منزلهای رعایا پنهان شدند و

 

ی که مستحفظ سرای بودند درها را بستند و خواستند دستباز کنند و تیر . مردها

 

که نوزدهسال سنایشانبودودر C زنند/حاجشیخ محمدحسنفرزند ا کبر آنجناب

 

آن سندارایمعقولو منقولو بهکمالاتصوریآراسته بودندو ا کنوناز جانب

 

فرمود کهتسلیم باشید کهماجان آنجا در گرو C آنجنابملقببهصالحعلیشاه است

 

داریم/ بزرگان ما در دستاینهایند لذا دستاز دفاع کشیدند/ آنها ا  ول ریختند به

 

هC د/ پسب C عضی را زدن C ردند و ب C و اسباب ب ¾ یسالعلما . خانه ملامحمد اسمعیل ر

 

ی بعضبیدختیها بر بام برآمده ریختند به سرای آقای نورعلیشاه و آنچه . راهنما

 

خواستند از قیمتیو غیره بردند و شکستند از جمله کرهایکه نقشة جغرافیا داشت

 

ود, C یاسی ب C درسة س C و از صنعتهای میرزا عبدال  رزاق خان سرتیپمهندسمعلم م

 

یزی C ردند و چ C راب ک C اها را خ C شکستند و گفتند: بتآنها را شکستیم/ و بعضج

 

نیافتندو دوصندوقچه آهنیکه محکم بسته بودو همیشه یکی اسناد داشتو یکی

 

هنه C اغذهای ک C ز ک C ا  م ولی ج C پول و نحوه به زحمتتمام شکستند با امیدواری ت

 

ودند و C موده ب C ود ن C چیزی نیافتند زیرا پیشاز وقتآقای نورعلیشاه تهیة کار خ

 

نهان و در C فید و لازم را پ C محاسبات خود را تفریقو روشن ساخته و کاغذهای م

 

صندوقهای شکسته نهاده بود که بهنظر نیاید و کاغذهای بیفایده را از قبیل ترکه

 

نامهها و قبالهجاتدویستسال قبلو مراسلاتو نحوها در صندوقچههایآهنی

 

نهاده و محکم بسته بود/ چون که اسناد اغلباهلبیدختو قدریاز سایر محال از

 

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

1.1 ( شهیدیه ( 2

هرقبیلدر خدمتایشان میبودو به اینتدبیر حفظنموده بودو نیز چند روزقبل

آن حضرتبه اهل سراهای کسان خود فرموده بود که اسبابخانة خود را پنهان

کنید بهاسم خوفدزد و غارتحسنیو آنها نیز در جاهای بیگمان پنهان کرده

بودند و اسبابسرای شخصی خود را بهحال خود وا گذاشته بود/ پساز چند روز

حبسکه غارتتمام شد یکی از کسان باخبر خود را از حبسبهدستمأمور آنها

داده که او را بردارند برای ته  یة پول و به او سفارشنمودند محرمانه که آن پنهانی

اخبر C فر را از آن ب C یتیکن C ل الب C ضبط نماید و از اه H را از محلشدرآورده ثانی

بابهای لازم و C ان اس C ه ایش C وردند ک C نماید/ آنوقتکه خبر شده بودند افسوس خ

قبالجاترا پنهان نموده بودند و مانع شدند از اخفایسایر اسبابمنزل/ لهذا پس

نC را ای C ال کردند که ا گر نمیدانستید چ . از خلاصشدن آن حضرتجهترا س

دادید و ا گر میدانستید چرا ما را ¾ اسبابرا پنهان نمودید و سایرین را اذن اخفا

انة C اذن ندادید/ فرمودند: دشمنان ما در خود این قریه دیده بودند تمام اسباب خ

ماها راو ا گر دستخورده مییافتندما را اذ  یتمینمودندتا اینها را نیز نشاندهیم

و به رفتن اینها خرابی کلی بهمنو غیر و موقوفاتمیرسید/ اما اسبابرا که سالم

نها C وضدارد و ای C دیدند دستاز ما برداشتند و اسباببرده/ ا گر خدا بخواهد ع

عوضنداشتو گفتند: چرا باطلهها را در صندوق آهنی گذاشته بودید? فرمودند:

زیرا که شاید خجالتکشند و منهم ا گر بگویم برای اطفایحرارتآنها که اسناد

ما را بردهاند دروغ نباشد و هم اسبابظاهر که درستبود دشمنهرچه میخواهد

یگرفتند و C خت م C میبرد/ و ا گر به کلی دستخالی برمیگشتند بر محبوسین س

دیگران میخواستهاند اسباببیاورند در سرایایشان بسپارند, نهی میکردهاند که

زرگوار است/ و از C اتآن ب C رام C م از ک C ا گر خوفی باشد برای اینجا استو این ه

عجایبآنکه یکصندوقچه آهنی کوچککه قدری نقد و قلمدان قیمتی در آن

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

1 عرفان ایران .2

ملتفتنشده بودند و آن سالم مانده بود و به سرای G بود پیشنظرشان بوده و ابد

یت C اث الب C خود آن مرحوم نیز رفتند ولی از آنجا چندانی نبردند/ زیرا که آنها اث

ود آن C نزل خ C ه م C اقی ک C ضرتو آن اط C قیمتی را پنهان کرده بودند به امر آن ح

د/ C مرحوم بوده درشمقفل بوده بلوچها کلید خواستند/ اهل منزل بیمضایقه دادن

یکبلوچ خواستقفل را بگشاید تا دستزد قفلبدون کلید باز شده, بهدستاو

ود C ل ش C نهاده شد/ تعجبنمود/ در را گشود/ یکپا به درون اطاق گذارد که داخ

نا گاه پاهایشسستشد بهقدر ربع ساعتبه همانحال ایستاد مبهوتو برگشت

ی از درون C ویا کس C متغ  یرالحال و رفتو دیگر همراهی با غارت نکرد و گفت: گ

اطاقبر من نهیبمیزد و یکی پایمرا از عقبمیکشید و هیبتیدر دلم افتاد که

نزدیکبود هلا کشومو دیگر در گنابدهم نماند/وبعد از غارتسراها ریختند به

مدرسه و غربا را آنچه توانستند آزردند و تا پنجروز در کوچههایبیدختتاخت

وتاز داشتندو مکرر به سرایآقاینورعلیشاه ریخته غارت مینمودند چون کسی

در آن نمیبود و منافقین بیدختنیز با آنها بودند و با هر که دشمنی داشتند اظهار

فر C ند ن C درسه چ C ود/ روزی از م C میکردند در آن چند روز در بیدختمحشری ب

طلابو وافدینرا که بودند در سر نماز گرفتند و مهلتنماز ندادند/ دستآنها را

اد C وقابی دام C بسته آوردند تا در مسجد به ج  لادی و سرکردگی پسر ذبیحاللهبکن

حاج ابوترابو بعد از زدنبسیار دستبسته جلو اسبها انداخته و آنها را میزدند و

ورعلیشاه C ای ن C رای آق C ان س C یدختدرب C میدوانیدند/ شیخ حسین دشتی سا کن ب

فتم: C چینند/ گ C را ب C اربم C تند ش C میگوید: مرا نیز گرفتند بعد از اذیتبسیار خواس

ردند C ا ک C را ره C محالستنمیگذارم و هرچه بخواهید میدهم/ بسکه زاری کردم م

ولی آن چند نفر را که از جمله شیخ اسدالله گلپایگانی و شیخ غلامحسین دشتی و

هC ودند ب C فهانی ب C ینعلی اص C ا حس C بزواری و آق C امحمد س C ی و آق C شیخ تقی طهران

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

1.3 ( شهیدیه ( 2

همانحال بردند بهجومند و آنجا آقاینورعلیشاه ضمانتآنها را نموده مراجعت

داد و فرمود: هرچه از آنها بخواهید من میدهم/ و مکرر میفرمود: به هرکسهر

صدمه اراده دارید و هرچه بخواهید مرا تنها نگاه دارید و به کسی متع  رضنشوید,

وقابی در C حمدحسین ن C اج م C ا ح C نمیشنیدند/ و بیستو چهار روز آن بزرگوار ب

محترم ولی اذیتهای محترمانه آنچه توانستند به ایشان کردند H حبسبودند صورت

مثل قلاوز گذاشتن که نگریزند و مانع کثرترفتو آمد شدن و منع از حمام و CC

ودن C مسجد نمودن و همه روزه اخبار قتل آنها در بازماندگان نشردادن و پنهان ب

آنها و وا گذاشتن خانها و آزار هرکساز پیروان که دیدند مخصوصهرکسکه

بی C طرفعداوتبا یکی از معاندین بود/ من جمله شبی مطالبة کاسة الماسو ش

اس C ته الم C مطالبة کیمیا و شبی مطالبة سه چیز نمود/ تاج شاه ع  باسو تبرزین دس

ومانی/ C زار ت C فتاد ه C رنشان ه C واه C الله ج ¹ عم C اه ن C مر  صع شاه اسمعیل و کشکول ش

اC بهظاهر نزد ما نیست/ ا  ما تاج پسنزد سلاطین است/ تاج م ¾ فرمودند: این اشیا

اس C ته الم C برزین دس C میدهیم و ت C لاطین ن C اج س C تاج درویشی استکه به صد ت

اللهمن  بتو ¹ نمیشود, آن هم مر  صع/ حماقتنباید اینقدر باشد و کشکول شاه نعم

خوشخط با زنجیر نقره منزل ما بود منتهی به بیستتومان میارزید برای ما به

رC نهانستزی C اظرشپ C لیخان ن C اق ع C عالم و کسان خودشبردهاند و الان در اط

خورجین آبداریتا آنکه کسی از اینمطلبمخبر نبود/ و چون اطمینان به صدق

ایشان در مجلسا  ول پیدا کرده بود, قبول نمود/ پساز چند روز در مجلسملتفت

1/ اسارت/

شدند که در پی اسر

1

حاج شیخ محمد حسن هستند/ قاصدی پنهانی بدو فرستادند

یز C وم را ن C رح C وچکآن م C ر ک C که شبانهرو به طهران رفتو میرزا محمدباقر پس

 

فهمانید که در پی او نیز هستند/ آن طفل دوازده ساله فرار نموده که ملحق شود به

 

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

1 عرفان ایران .ê

بر C روطه خ C حاج شیخ محمد حسن و این مطلبرا از سبزوار به اولیای دولتمش

این و C بسو ق C م ط C دادند و از آنها نیز تلگرافات سخت بهخود سالارخان و حا ک

سیستان در استخلاصایشان همه روزه میرسید/ سالارخان اعتنا نکرده گفت: من

به حکم دولتنیستم/ منبه امر آخوندزاده آمدهام و مأمور به کشتناینها هستم تا

او نگوید منرها نمیکنم و از آقاینورعلیشاه سیهزار قران نقد خواست/ ایشان

اج C د و از ح C روخته, دادن C حبسف C مان م C تند در ه C رغوب داش C لا ک م C چه ام CC آن

هC محمدحسین نیز پنج هزار قران; و معهذا رها نکرد/ ایشان فرمودند: هر اراده ک

هC علومستک C یاسایند/ م C و ب C داری از قتل و بردن ما زودتر بنما که رعیتاز شر ت

ها C ا آن C یز ب C جا ن C رار آن C اشند و اش C ا ب C سیصد سوار بیرحم یکماه در یکجا ره

همدستبلکه بدتر از آنها چه خواهند کرد بامشترعیتبیصاحب/ لذا ایشان را

عC واب C ریهای استاز ت C یشود, ق C تذ  کر م C لف م .C ه م C مانطور ک C نجا ه C نگل در ای C لمه ج C راد از ک C 1/ م

م است و درخت C تربتحیدریه که برخلاف مفهوم نام آن که باید پر از درخت باشد, زراعتآن دی

اورقی, C 13 , پ ê

ناباد, حاج سلطانحسین تابنده گنابادی, چاپ ا  ول, تهران, 8 C ندارد(

تاریخ و جغرافیای گ

 

/( ص 27

حرکتداده همراه خود به جنگل

1

برد که دهیاستدر هشتفرسخیبیدختکه

از آنجا بهتربتو مشهد ببرد و روز حرکت جلگة گنابد از نالة مرد و زن مریدان

 

تن است/ و C بیابان محشر شده بود/ به گمان آنکه از غیر شاهراه بردن علامتکش

 

ان C ود ایش C بلوچان آن نالانها را با تازیانه میزدند و تفنگحواله میکردند و خ

 

عض C ه ب C رمیگردیم و ب C ده ب C ا زود و زن C ن مینمود که م . آنها را صبر فرموده مطم

 

الاتاز .C خواصبیشاز اینها خبر داده و همه تا دو سال بعد واقع شد و بعضس

 

عد از C ا  م/ و ب C دین و دنیا کرده, ایشان جواب میفرمودند با کمال وقار و انبساط ت

 

ع  دیها و C شاد شدند که دیگر ایشان به گنابد برنمیگردند و ت ¾ حرکتایشان اعدا

 

نمودند ولی: ¾ شماتتها بر فقرا

 

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

1.ë ( شهیدیه ( 2

عزیز مصر به رغم معاندان حسود ز قعر چاه برآمد بر اوج ماه رسید

از کثرتورود تلگرافاتاز طهران و نجفبرای شیخ محمد پسر آخوند در

یس C. ود ر C وریتخ C ه مأم C هقاین ب C ه ب C جنگل تلگرافی از او و از سایرین رسید ک

دمه C تلگرافخانه گفته بودند که چرا آنها را خلاصنمیکنی که برای من اسبابص

یساین تلگرافرا آورد به گنابد و از آنجا برد به جنگل/ سالارخان . شدهای? و ر

نابد C ناچار ایشان را رها کرد که روز سوم حرکت بهخوشی و عزتمراجعت به گ

نموده زندگانی خود را حسبالوعده برای دوستان به سوقاتی آوردند و آن روز

1/ زمین سختو بلند/

در عینظهر و هوایگرم متن

1

صحرا از جمع استقبالیان مرد و زن با پاهای برهنه

سیاه و جو هوا از فریاد شادیپر شد که هنوز اشکچشمی نخشکیده چشم دیگر

 

خندید/ دوستان اموال بسیار به مژدگانی به خبرآوران داده و چراغانیها نمودند از

 

جمله حاج عباسعلی بیلندیدر بیلند چراغانی مف  صل نموده با آنکه در بیلند جز او

 

ضرر سالارخان به جملة اهل گنابد رسید A و یککمنام دیگر فقیری نیست/ مجم

 

مه کس C اشند از ه C ته ب C و به اسم آنکه نباید رعیتدر دولتمشروطه اسلحه داش

 

مطالبة اسبو تفنگمیکرد و به این بهانه خانها را غارتو پول میگرفتند ولی

 

بهمثل دلوییو خیبریو ریابو بیدختو قوژد بیشتر از دهاتدیگر تاختبه

 

راهنماییحاج ابوترابو به بیدختسه دفعه نا گهانیتاختند و به خیبرینیز چند

 

دفعه و در هر دفعه چند نفر را اسیرو چند خانه را غارتکردند و ملاحسین قوژدی

 

ند/ C تند بکش C واس C را خانهاشخراب کردند و آجرهای آن را بردند و خود او را خ

 

شبیکه فردا اراده کشتناو داشتند با پایلنگگریختاز محبس/ بالجمله آنچه از

 

اطفاینور خدا توانستند کردند از منبر رفتنو نسبتهایزشتدادنو لعنکردن

 

قرا C ر ف C ا ب C نازعه و ا  دع C ه م C توبه دادن و مردم را محرکشدن و ب G و فقرا را مجبور

 

 

نو  ر  ه

/ و البته در چنین آشوبمدهش O م  ت  م O للهO واداشتن که شاید اسم فقر را براندازند

 وا

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

1 عرفان ایران ..

با او و او را با ظالم مینماید و هر که را ایمان G هر که را با کسی دشمنی استظاهر

قرا C عضی از ف C نانکه ب C تبجا میآورد چ . ضعیفاستکتمان کرده بلکه لوازم برا

بات C مان ث C یچ گ C ه ه C عضی ک C ارة ب C کردند و الحال شرمسار و مطعونند و لکن درب

نمیرفتثباتورزیده و پاداریها نمودند حتی بعضی زنان فرزانه کارهای مردانه

کردند و راه وفا را بهپایان بردند/ مثل زوجة محمدبن عبدالباقی و زوجة کربلای

نوقابی و پدر و برادرشاز اتباع حاج ابوتراب A با آن که اص CC حسین بیدختی که

او را گرفتند بهتحریکسیدمحمدرضا روضهخوان که کیندلبا او داشت CC بودند

و در خانة خود آن زن بهمستحفظیبرادرشتا سه روز شکنجه نمودند که خفیات

اموال خانوادة آن حضرترا تو ا  طلاع داری بگو و آن زن دریادل را جز صبر و

سکوتجوابی نبود تا آنکه دستو پایشرا سوزنو نیشکارد زدند و بالاخره او

ود در C را آوردند بهخانة سیدرضا که پای تخت سوارهای بلوچ و حاج ابوتراب ب

لیف C بیدخت/ و اغلبفقرای مأخوذ را در آنجا حبسو آزار و ق  صشاربو تک

تمیکردندو نقدیبهقدر میسور از او میگرفتندو یکشبنیز آنجاحبسو . برا

آزار و تهدید قتل کردند و پانصد قران از آن یگانه زن گرفتند و رها کردند/ آنگاه

آن زن سفر تربتنمود که شاید در انجمنولایتیو نزد علما تظلم نماید و اخبار را

برساند و پدر منافق خود را ناچار برای محرمیتهمراه برد و خود پیاده و پدر را

سوار نمود و پنج روزه رفتو برگشتو احکام چندی آورد ولیسالارخان عمل

روی C مود و روب C وذ از او را رد ن C دری از مأخ C ه ق C ز آنک C نمود ج C ام ن C به آن احک

سالارخان محا  جهها نمود با آنکه تهدید قتل نمودند/ جواب داد که پساز حبس

1/ آخرین قسمتاین رساله در شمارههای آتی نشریه خواهد آمد/

مولایم زندگیما بدتر از مرگاست///

 

1

 

ادامه دارد

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

با  ر امانت, ارمغا  ن حضرتدوستبه صاحبدلان

دکتر محمدرضا نعمتی

دC ه زدن C وان C ن دی  C نام م C ال, ب C رعه ف C ید ق C توانستکش C انت ن C آسمان, با  ر ام

حافظ

نقشبستم ر  خ زیبای تو, بر خانه دل خانهویرانشدوآننقشبهدیواربماند

جنابرحمتعلیشاه شیرازی

ضرتآدم C ه ح C ود را ب C ی  ج  ل شأنه, نامهای جلالتخ × خداوند تبارکو تعال

هC به آدم فرمود دمی از یا  د من بیبهره مباشک /

¾ لا  د  م الاسما × صفیالله یاد داد

 و  علَّم ا

 

بردی, O شیطان امانتمرا از لوح دلتمیرباید/ آدم در پاسخ عرضکرد: تو دلم را

مهر شدهبر دیوار دلم نقشبسته بود ا کنون به  ک  رم خود ایندرمانده را O نام عزیزت

بضC یل خواستحضرت موسی را ق . با  مهر بیکران خود بنواز/ گویند چون عزرا

روح نماید به او گفت: پیامم را به محبوبم برسان/ بگو دوستی را دیدی از دوست

خود جان بستاند/ پاسخ آورد محبوبتمیفرماید: موسیتو, هیچ دوستیرا دیدی

دیدار دوس  تخود را نخواهد/ وعده دیدار ما دروازه مرگاست/

بمیر ای دوستقبل از مرگگر عمر ابد خواهی

که ادریساز چنینمردن بهشتیگشتقبلاز ما

ی. سنا

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

1 عرفان ایران .8

دC ه زدن C مع آتشآن استکه در خرمن پروان C ندد ش C آتشآن نیستکه از شعلة او خ

حافظ

پروردگار در آیههای 71 تا 73 از سورة احزاب اینگونه میفرماید:

مودیم از C وهها ن C ین و ک C مان و زم C ر آس C ما امان  تدین و اسم اعظم خود را ب

ردن C پذیرشآن سرباز زدند و از آن هراسیدند/ آدم پا جلو نهاد قبول آن را به گ

گرفتدردم پرسید: خداوندامراچه کارباید کردن? گفتیمبا پندارو گفتارو کردار

نیکحرمتآن را پاسدار/

ند C هاننما بک C د هر آنکه خدم  تجا  م ج C ردارن C جاب ب C ملکتا ملکوتشح O ز

خداوند دورویان و انبازگران (منافقین و مشرکین) مرد و زن را بازخواست

ر, C نکه دادگ C رای ای C میکند/ پارسایان را پذیرا میباشد و گناه آنان را میبخشاید ب

آمرزنده, مهرورز و بخشاینده است/ جرمی که میرود به امی  د عطای اوست/

کم

(آیا من خدایشما O ت ب  رب O ای جوانمرد بکوشعه  د نخستین را که پاسخ

ا لس

 

د, آن . مه  ر خشنودی خاطر گذار O نیستم) را گفتید: آری, خداوند بر لو  ح  مه  ر دلتان

هC رشو  ن C مه  ر امانترا که نه آسمان  نه زمین  نه کوهها  نه ع O را پایدار بدارید/ این

وه C کرسی تابو توان نگهداری آن را نداشتند نشنیدی پروردگار از بیطاقتی ک

فرمود: هرگاه این

قرآن

بر کوه نازل میشد از ترسزیر و زبر میگردید/ تنها آدم

ا  م  ولا C لا را در ج C ربتب C ه ش C بود با پوششپوستی که بر استخوان داشتدلاوران

 

رش نکرد زیرا صاحبدل بود و دل با  ر مح  بت برمیدارد که تن از O تO نوشید و روی

 

عهده برداشتنشناتوان است/ با  ر مح  بتاز همه باری گرانتر است; آن میکشد

 

که از همه کسناتوانتر است/ با  ر مح  بترا شیفتگان را  ه کمال به جان خریدارند

 

اینبار را مردان راه جانانه به دو  شه  متمی  کشند نه با زور و خ  فت/ آدم را گفتند:

 

ده و C اه دارن C ی هستنگ C اتوان C رکجا ن C ند ه C دان C هانیان ب C با  ر گران بر زمین  نه تا ج

 

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

1. با  ر امانت, ارمغا  ن حضرت دوست به صاحبدلان 9

پرورشدهنده و یاری کنندهاشخدای مهربان استکه فرموده است: ما انسان را

در زمین و دریا نگاهبانیم خضر نبیدر خشکیو الیا  سپیامبر را در دریا مددکا  ر

درماندگان گماردهایم/ ا گر کوردلیحماقتبر عقلانسانو نادانیجهالتبر علمو

. هوO C ج H ومO

مه  ر امانتستمکار و بزدل  ظل

O آ گاهی ضمیرشفایق آیند, گیرنده این

اره C نها چ C یشود/ ت C رک) م C مشO ) ناس C خواهد شد در عمل دودل (منافق) خدانش

 

ای C ین و ارزشه C رام C زدی, ف C ین ای C ن و آی C رمانبرداری از دی CC یشگیری آن ف CC پ

 

خداجویی فرستادگان و چراغداران راه رستگاری میباشد/

 

در

 

 

صافیازاصول کافی

روایتشده استرسولخدا(ص) فرمود: پنجامتیاز

شایسته به منکرامتشده استکه هیچکدام از پیامبران پیشینآنها را نداشتهاند:

 

1/ منبر سپید و سیاه ترکو هند و فارسو عرببرانگیخته شدم/

 

2/ زمینبرای منطاهر و پا کیزه شده است/

 

3/ در دوران من مساجد بسیار بنا گردیدهاند/

 

بر دشمنان پیروزی یافتهام/ /ê

 

زمام شفاعتبه کفبا کفایتم نهاده شده آن را ذخیره برای امتگناهکار /ë

 

خود نگاه داشتهام/

 

فاعت C د, ش C ردیدهان C فر نگ C رکو ک C روز رستاخیز عام از بندگانی که گرد ش

 

 

شفاعتهم

, خدایا بهره ما فرما در دنیا ¸ زقنا فیالدنیا زیا  رتهم و فیالاخر O مینمایم/

ال  لهم ار

 

دیدارشان و در آخرتشفاعتشان/

تگار C ا رس C اشی و م C نود ب C ار تو خش C جا  م ک C ران C ن س C نان ک C خدایا چ

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

شریعت, طریقت, حقیقت

دکتر نعمتالله تابنده

اسوتی است C ور ن C انها در ام C ایفانس C

شریعت

در ادیان تعیین و تنظیم وظ

دنیوی),

 

 

طریقت

سیر و تفکر و گاهی استغراق در عوالم و C اجتماعی C (جسمانی

حالاتملکوتیو معنویاست, و

 

 

حقیقت

هدفو مقصودآن دو میباشد/ افرادی

بوده و هستند که جامع شریعتو طریقتمیباشند/

 

 

شریعت

نماز استوطریقتخلوصو خشوع در نماز استوحقیقتنتیجه

و حاصلاز آندو یعنی معبود محبوباز روی خود پرده برمیدارد و جلوههایش

آشکار میشود و بهعبارتیدیگر حضور یافتندل در محضر دوستو یا تشریف

من عاشق میباشد/ . دلدار در قلبم

شریعت

وظایفتنبرایحفظ خانه دل استوطریقتآماده کردن خانه دل

ر. C ا بش C

بارکه ان C برای ورود جانان وحقیقت

تشریفصاحبخانه است/ در آیه م

 

ی  ا  لی

که به پیامبرا کرم میفرماید: بگو منهم بشری مثل شما هستم که به

× یوح O کمO لO  مث

 

ریعت

است C تم)ش C کم (من بشری مثل شما هس O لO ر مث . من وحی میشود, جملة انا ب  ش

رای C تار و اج C لقو رف C خO یعنی به مردم میفرماید: انجام آدابو رسوم عباداتو

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

شریعت, طریقت, حقیقت 171

ماست C رای ش C ه ب C احکام الهی انجام واجباتو دوری از مح  رمات همانطوری ک

برای منهم معینشده و بههمانگونه که منرعایتمیکنم شما هم حتیالمقدور

باید رعایتکنید یا به عبارت دیگر میفرماید: من هم بشری هستم مانند شما که

ل  ق عظیم

شدهام که برایخلقجهان نیز رحمتمیباشم و O خO ی× صاحبومظهر

 ا  ن  ک ل  عل

 

شما هم ا گر پیرو واقعیمنهستید درحدود تواناییو عشقو ظرفیتخوددر این

مه C م چش C راه گام بردارید و از پای نایستید تا به کمال خود برسید و برای مردم ه

وید, C رحمتگردید و در ح  د استعداد و شایستگی خویشمشمول عنایتحق ش

خلقعظیم> و به راهنمایی O > پسشریعتگام برداشتندر طریقصاحباوصاف

ریعت C عنی ش C یباشد ی C امل استم C متک C هانیان رح C و هدایتایشان که برای ج

فC مول لط C حقیقی موردنظر آن بزرگوار انسان را به هر اندازهای که بکوشد مش

خلقبزرگنزدیکمیشود و O حضرتجانان میکند و به صاحبخویو رفتار و

ن دو C ری از ای C ه اث C لمانی ک C ر مس C ود پسه C برای مردم نیز مایه رحمتخواهد ب

ریعت C خلق عظیم) در وجودشدیده نشود و درحقیقتپیروی از ش O (رحمتو

ی×

رات یوح C آن پیامبر بر حقو بزرگ نکرده است,طریقت

آشنایی بهمراتبو اث

هC ام استک C وفیق اله C

 

 

الی

میباشد که درنهایت بهدستآوردن و یافتن نعمتو ت

ران C ارفاز دیگ C منین ع .C تمایزشدن م C وارد م C درجات مختلفی دارد و یکی از م

 

هصورت C یامبران ب C یر از پ C ه در غ C است,

 

 

حقیقت

در این آیه همان وحی استک

اC کشفو شهود و اشراق ظهور میکند که کلام جانان را (در خوابیا بیداری) ب

 

گوشجان میشنود و با چشم دل جلوههای او را میبیند, پسمیتوان شریعترا

 

علمالیقینو طریقترا عینالیقینو حقیقترا حقالیقین دانست/

 

ان استو C اتزم C

 

 

شریعت

دور و مصون نگهداشتن نهال برومند دین از آف

 

طریقت

آبیاریو مراقبتاز این نهال تا به ثمر رساندن آن استوحقیقتیعنی

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

172 عرفان ایران

ثمره ایندرختو چشیدن میوه شیرین ایقان است/

قیقت C

استوح C شریعت خواندن دعاستوطریقت سوختن دل از آن دع

ا ا یهاالنَّ  ب  ی  انا ×

ی است/ در آیه مبارکه ی

× استجابتدعا و شنیدن ندا و یا دیدن جلوه مول

هC

 

 

ذیرا ک C ده اول ن C و  ن  ذی  را, سه مأموریتبه پیامبرا کرم داده ش

 G م  ب  شر O و G ا  ک شا  هد × ن. ر  سل .  ا

G

 

 

هشیاردهنده و ترساننده مردم است, دوم مب  شرا که بشارتدهنده است; سوم

شاهد

 

رساننده و C است که ت G ( گواه و مشاهده کننده) میباشد/ در این آیه

شریعت

نذیر

فو C استکه بشارتدهنده لط G هشیاردهنده و بیدارکننده استو

 

 

طریقت

مبشر

عنایتو رحمتو مغفرتحق استو نیز مژده رسیدن به حریم وصال دوسترا

 

استکه منظور نظر و هدفغایی است/ G میدهد و

 

 

حقیقت

شاهد

ان است/ C

 

 

شریعت

پیدا کردن سواد و فهم و درککتابو تسلط بر آن در زب

 

قیقت C

انان استوح C حبتج C قو م C داز عش C طریقتکتاب پرشور و پرسوز و گ

دستآورد و یافتههای سالکو فانیشدن در آن است/

قیقت C

عانی آن وح C شریعتخواندن قرآن استوطریقتتوجه به ژرفم

بطون و معانیآن است/

شریعتی

که هدفآن رسیدن به مقام قرب جانان است, ایجاد شایستگی در

عرفتدر C وهر م C عنی و گ C د  ر م O تن C وجود انسانها میکند تا برای قراردادن و گذاش

ادگی و C د  ر آم O دلهایشان آماده شوند بههمانگونهای که صدفبرای جای گرفتن

استعداد و لیاقتلازم دارد/

د  ر آ گاه استو نشانی آن را میداند و O

طریقت

از قرارگاه و جای پنهانی آن

هC د  ر یعنی <حقیقت> در دامانشنهفته استب O میشناسد و راه اقیانوسی را که آن

 

عاشقان واقعی و آماده شدگان حقیقی یعنی به صدفهای آماده شده و پرداخته

 

د  ری است O شده نشان میدهد و آنان را به طرفهدفهدایت میکند و

 

 

حقیقت

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

شریعت, طریقت, حقیقت 173

ی جای دارد/ × که در دریای بیکران معرفتحق تعال

دف C د  ر ص O هر C اده ب CC یکند آم CC دف م C اشد ه C در

شریعت

ساختن ب

در نشان میبرد با خود صدفرا سویآن O چون

 

 

طریقت

دارد از آن

رC پO حر C نی زان ب C در تا سبوی جان ک O ویای C اشد ای ج C د  ر

 

 

حقیقت

ب O

مال C لال غرق شو در آن که تا یابی ک C هست اقیانوس عشق ذوالج

 

یکران هرچه خواهی معرفتبینی درآن C ظیم و ب C ا ع C اشد آن دری C ب

 

 

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

PDF.Tarikhema.ir (Historical e-Books)

PDF.Tarikhema.ir PDF.Tarikhema.ir

 

نویسنده : صابر حسن زاده ; ساعت ۱:٠٠ ‎ب.ظ ; سه‌شنبه ٢٩ شهریور ،۱۳٩٠
تگ ها:
comment نظرات () لینک